Uit de reacties die ik kreeg op voorgaande delen kan ik opmaken dat het onderwerp, meer dan ik verwachtte, de interesse had van veel lezers. De laatste delen werden bijna net zo vaak gelezen als de eerdere. 

In deze nabeschouwing ga ik kort in op twee reacties die ik kreeg. Verder vroeg ik me af of Boeddha dezelfde conclusies zou hebben getrokken als hij nu had geleefd. In de bijlagen vind je bronnen die ik heb gebruikt en een kort stukje over de praktijk in de Aziatische overwegend boeddhistische landen.

Vragen over onthechten en compassie

Vragen kreeg ik over het in de praktijk brengen van de leer. Naar aanleiding van deel 6 over onthechting “Ik zou hier nog wel meer willen lezen over hoe je in godsnaam moet onthechten. Het is zo moeilijk!!” en deel 7 ging over compassie: “Ik denk dat deze tijden het juist moeilijk maken om de kring van mededogen uit te breiden. Hoe kun je dat doen en wat vraagt dat van je om daarin te slagen?” Ik hoop dat ik in deel 8 heb aangegeven “hoe dan” met vooral de aantekening erbij dat het niet gemakkelijk is, het controle krijgen over de geest als zodanig al veel discipline vraagt en dat we niet opeens een heel ander mens kunnen worden. En dat het tijd kost en dat alle beetjes helpen.

Ik probeer zelf al heel lang uit te gaan van het idee dat ik me niet druk zou moeten maken over zaken die niet in mijn macht liggen, maar alleen maar met wat wél in mijn macht ligt 1). En wat in mijn macht ligt is hoe ik omga met wat er om mij heen gebeurt. Heel erg succesvol ben ik daar niet in. Ik kan me nog regelmatig heel erg druk maken om dingen waarvan ik zou moeten zeggen: daar kan ik niets aan veranderen (fatbikes, Trump), accepteer dat nou maar gewoon als feit. De blogreeks onder de naam “De werelden van Jan .. en alleman” gaat juist daarom over de denkwereld, het gevoelsleven en onze zintuiglijke wereld. En de leer van Boeddha gaat over wat we zelf kunnen doen: juist denken, juist handelen en de zaken zien zoals ze werkelijk zijn.

Gautama Siddharta in 2026

Ik vraag mij soms af of Gautama Siddharta, die destijds de Boeddha werd, tot dezelfde conclusies zou zijn gekomen als hij in 2026 had geleefd. Als hij er begin 2026 zo genoeg van had, dat hij zich met een tentje ergens op een Alp, vlak onder de boomgrens, zou hebben neergezet en gedacht: ik kom er pas uit als ik weet hoe we van dat lijden van de mens afkomen.

Hij zou denk ik zien dat veel mensen zich zorgen maken, ongelukkig zijn en zich laten meenemen door emoties, die allemaal een grond hebben in de overlevingsmechanismen die de mens zover hebben gebracht als waar we nu zijn, maar die in wezen niet anders zijn dan millennia geleden, gericht op gezondheid, genot en een goede sociale positie. Maar hij zou ook zien dat de mens zich steeds verder verwijdert van de realiteit van het tastbare hier en nu doordat we een groot deel van de tijd in de wereld leven van woorden, begrippen en beelden die we tegenwoordig vooral via beeldschermen tot ons krijgen, waarbij nuance, begrip en verdieping steeds minder plaats krijgen. De tech-reuzen die dit aanbieden strijden om de aandacht van de gebruikers en hanteren technieken die tot verslaving kunnen leiden, zodat we niet ophouden met scrollen, zoals de verslaafden aan de fruitmachines (de eenarmige bandieten) die nu ook hun huis niet meer uithoeven om te gokken met elke seconde een nieuwe kans.

Gautama Siddharta zou denk ik concluderen dat het voor de mensheid hoog tijd wordt om zich niet meer mee te laten slepen door de hypes van de dag en de virtuele snoepjes, maar bij zichzelf te rade te gaan en zich te realiseren wat aandacht krijgt. En misschien betekent “zich realiseren” dan: zichzelf in de realiteit van het hier en nu brengen. Ik vermoed dat hij zijn conclusies niet zou aanduiden als vier edele waarheden en een achtvoudig pad, maar het zou wel op hetzelfde neerkomen. 

Tenslotte

Ik dank alle lezers voor hun aandacht voor deze serie in “De werelden van Jan … en alleman”. En het zou zo maar kunnen dat er na de zomer weer “gewone” berichten uit die werelden zullen verschijnen. Tot dan dan. 

1)Zo’n 2000 jaar geleden schreef de Griekse filosoof een werk dat nu bekend staat als het Zakboekje van Epictetus, waarvan de eerste zinnen luiden: “1. Van al het bestaande hebben wij sommige dingen in onze macht. Andere niet. In onze macht hebben wij onze meningen, ons streven, onze begeerte en afkeer. Al deze dingen kunnen wij zelf bewerkstelligen. Het lichaam hebben wij niet in onze macht. Ook bezit niet of aanzien en ambten. Kortom, alles wat niet ons eigen werk is. Weet, dat de dingen die wij in onze macht hebben van nature vrij zijn. “

___________________________

BIJLAGE I BRONNEN

Aan de basis van deze serie liggen enerzijds werken ten grondslag die handelen over Boeddha en het Boeddhisme, anderzijds wetenschappelijke werken over psychologie en de  neurowetenschap.

Voor deze serie heb ik heb ik het meest gehad aan de volgende boeken over de leer van Boeddha:

• Thich Nhat Nanh. Het hart van Boeddha’s leer
• Giulio Cesare Giacobbe. Boeddha in vijf weken
• Frédéric Lenoir. Socrates, Jezus, Boeddha
• Paul van de Velde. In de huid van de Boeddha
• Han de Wit. De lotus en de roos

Verder zijn met name hedendaagse inzichten verwerkt uit:

• Ab Dijksterhuis. Het slimme onbewuste
• Marco Iacoboni. Het spiegelende brein
• Antonio Damasio. Ik voel dus ik ben
• Daniel Coleman. Emotionele intelligentie
• Daniel Kahneman. Ons feilbare denken

BIJLAGE II HET AZIATSCHE BOEDDHISME

In deze serie ben ik ingegaan op een beperkt stuk van het boeddhisme, namelijk de leer van Boeddha over de vier edele waarheden 1) en het achtvoudige pad. De conclusie was dat we een aantal eigenschappen en gewoonten hebben waar we alleen maar van af komen als we controle hebben over de geest, en juist dat sluit aan bij het beeld dat velen van ons hebben over boeddhisten: vredig mediterende mensen. 

Maar de betrokkenheid van de bewoners van de belangrijkste, Aziatische, boeddhistische landen bij het boeddhisme ligt veelal op andere vlakken. De invulling van het boeddhist zijn gebeurt daar vooral door regelmatig bezoek aan tempels, deelname aan rituelen en het schenken aan monniken. Het boeddhisme is op de meeste plaatsen vermengd met of ingebed in de lokale religies. Daarin spelen vaak voorouderverering, het geloof van wedergeboorte en het bestaan van goden een grote rol. Goede daden, zoals dat schenken aan monniken, wordt veelal gedaan om er in een volgend leven beter voor te staan. Maar mediteren doet maar een heel klein deel van de monniken en het is geen gewoonte onder de niet-monniken. Mediteren is in de praktijk meer iets voor de westerse mens.

Een mooi beeld van de vermenging van boeddhisme en andere geloven wordt gegeven in een video over het vaststellen van de nationale geluksindex in Bhutan (te zien op npo-plus, met een abonnement of gratis proefmaand), zoek naar “Agent-of-happiness”.

Foto: links: Pixabay jhollu7-buddha-8661207_1920; rechts Pixabay buddha-8521794_1920

O O O O O O O O O O O O 

Reacties naar Jan kun je sturen naar: koetjwm@gmail.com. Je kunt ook reacties achterlaten via de knop hieronder; die reacties kunnen ook voor anderen zichtbaar zijn. NB Die knop werkt niet wanneer je dit bericht leest op Linkedin.

Op http://dewereldenvanjan.blog kun je je aanmelden voor toezending van nieuwe berichten, je kunt ook een mailtje naar koetjwm@gmail.com sturen. Op http://dewereldenvanjan.blog kun je ook alle voorgaande berichten bekijken.

Berichten die je leuk vindt kun je uiteraard gewoon doorsturen naar familie, vrienden en kennissen.

De realiteit zien, de veranderlijkheid ervan, je niet hechten en liefdevol staan tot alles in het universum: makkelijker gezegd dan gedaan. De vijfde, de laatste, opgave dient ertoe om ons in staat te stellen die eerste vier opgaven te realiseren. 

Het brein is vaak een soort ongeleid projectiel of een nog niet opgevoede hond die zich druk maakt over en blaft naar van alles en nog wat en niet naar je luistert. Zolang dat het geval is, schiet het niet op met het “beëindigen van het lijden”. We zouden bewust uit de associatietrein moeten stappen met zijn voortdurende gedachtestromen en we zouden minder ruimte moeten geven aan de voortdurende behoefte aan snoepjes en andere dopamine-verschaffers.

Het boeddhisme kent meditatie als één van de belangrijkste wegen voor het tot rust – en dus onder controle – brengen van die geest. Dat wordt door de westerse wetenschap ook zo gezien.

Mediteren voor opmerkzaamheid en bewuste aandacht …

Boeddha zag het beoefenen van opmerkzaamheid en bewuste aandacht als een belangrijk middel om te komen tot innerlijke vrede. In het westen kennen we nu een set technieken om die opmerkzaamheid en bewuste aandacht in de praktijk te brengen onder de noemer “mindfulness”. De Amerikaan Jon Kabat-Zinn heeft het begrip in de jaren ’70 geïntroduceerd in zijn aanpak van stress-vermindering: “Mindfulness-Bases Stress Reduction (MBSR)”. Mindfulness betekent met volle aandacht voor wat er is, in het moment zelf: lichamelijke sensaties, gevoelens en gedachten, zonder met die gedachten mee te gaan en ze meteen voor waar aan te nemen. Het strak gestructureerde programma is al door miljoenen gevolgd en er is veel onderzoek gedaan naar de effecten: vastgesteld is dat de beoefening van mindfulness een vermindering oplevert van stress-reacties, een grotere emotionele stabiliteit geeft en een betere concentratie.

Bij deze video (Youtube: Bodyscan meditatie |10 minuten) kun je lekker gaan liggen en maak je kennis met een basisoefening in mindfulness:

Vergelijkbare resultaten, maar minder specifiek onderzocht, zijn volgens wetenschappers aannemelijk bij Transcendente Meditatie (TM), Vipassana en Zen-meditaties.

TM is vooral bekend geworden doordat The Beatles naar India zijn gevlogen om bij de Maharishi Yogi te worden onderwezen. De techniek van de Maharishi, die later vele jaren in Nederland heeft gewoond, is eenvoudig: twee maal per dag 20 minuten zitten en een mantra (een betekenisloos woord), zonder geluid te maken, in je hoofd herhalen. In Lelystad is een stadsdeel (“Siddhadorp”) waar een grote groep TM-beoefenaars bij elkaar woont.

In India en Pakistan wordt de Vipassana-meditatie veel beoefend, waarin de ademhaling en het ervaren van lichamelijke sensaties een grote rol speelt. Gewoon uren zitten en alleen maar volgen hoe de ademhaling binnenkomt en er weer uit gaat. Uiteindelijk is ook die techniek gericht op het creëren van een heldere geest met minder stress. In India is er een programma in gevangenissen, waar alle personeel en gevangenen een 10-daagse Vipassana-meditatie doormaken met 10 uur per dag mediteren en dat leidt tot veel minder agressie binnen de gevangenismuren en minder recidive daarbuiten. Hier vind je een documentaire (“Doing Time Doing Vipassana”, 52 min.) over de aanpak met Vipassana in een gevangenis in Delhi:

De Zen-meditaties in Japan hebben als doel het bereiken van een stille geest (“zuivere leegte”). Gewoon zitten, aandacht op passerende gedachten en aandacht bij wat je doet. Een speciale vorm daarbij vormen de meditaties op in eerste instantie onbegrijpelijke uitspraken, koans, die er op zijn gericht tot een plotseling inzicht te komen.

… en als je niet mediteert

Er zijn heel veel komische zenverhalen over het onderwerp aandachtig zijn, ook buiten de meditatiepraktijk. Ik heb dit verhaal altijd onthouden. De Koreaanse zenleraar Seung Sahn zei altijd: Als je eet, dan eet je. Als je de krant leest, lees je de krant. Doe alleen dat wat je aan het doen bent.” Op een dag zag een leerling hem eten terwijl hij ook zat te lezen. De leerling vroeg of dit niet tegen zijn leer indruiste. Toen antwoordde Seung Sahn: “Als je eet en de krant leest, eet je en lees je de krant.”  

Wandelen

Wandelen is sowieso een vaak geadviseerde activiteit. De positieve effecten van het wandelen op de geest kunnen worden versterkt door de aandacht af te leiden van de eigen gedachtestromen en die te richten op één van drie volgende gebieden: (1) Lopen is passen zetten en het helpt om bij elke pas de aandacht te leggen bij de voeten en meer precies de voetzolen waarmee je in contact komt met de aarde. (2) Verder is er de ademhaling. Het helpt om de ademhaling af te stemmen op de passen, bijvoorbeeld twee passen in- en drie passen uitademen en daar de aandacht bij te houden. (3) En als derde is er natuurlijk de steeds veranderende omgeving die via de zintuigen tot je komt, een constante stroom aan opeenvolgende beelden, geluiden en geuren waar je aandacht aan geeft en die je steeds weer achter je laat zonder commentaar en oordelen.

En natuurlijk komen er gedachten op. Maar zodra je dat in de gaten hebt, ga dan weer terug naar één van die drie gebieden waar je je aandacht op wou richten.

Zingen

In veel religies en ook in het boeddhisme speelt het met elkaar herhalend opzeggen of zingen van verzen een grote rol. Dat helpt de geest te kalmeren, zowel door het zingen als door het beluisteren. Samen zingen versterkt, ook los van een meditatieve context, de compassie, geholpen door de sociale lijm van het hormoon oxytocine. In deze video (“Namo’valokiteshvaraya Chant”) roepen monniken in een lied van 22 minuten ook nog eens Valokiteshvaraya aan, de bodhisattva 1) van de Compassie.

Zijn waar je bent en weten wat je doet

Al deze oefeningen zijn er op gericht om het dwalen van de geest te stoppen. De dwalende geest neemt je mee zonder dat je je daar bewust van bent. Om vrij te zijn van de belemmerende beelden en ideeën is het nodig om je bewust te zijn wat je doet en denkt. En dat je steeds nagaat of dat is wat je eigenlijk op dat moment wil doen of waarover je wil denken (of misschien wou je helemaal niet denken). En dat als je bewust denkt, dat je dan steeds je eigen beelden, waarheden en oordelen ter discussie stelt met de vraag:

“ Is dat zo?’

Makkelijker gezegd dan gedaan allemaal, maar alle beetjes helpen om de steeds veranderende realiteit beter te zien, je minder te hechten en meer compassie te ervaren met al wat leeft.  

Volgende week de negende en laatste aflevering van deze serie met een nabeschouwing, onder meer over de verspreiding van het Boeddhisme en vragen van lezers. Ik geef daarin ook nog een overzicht van de bronnen waaruit ik heb geput. Laat gerust even weten of je nog iets hebt gemist of waar je behoefte hebt aan verduidelijking.

_____________

1)Een bodhisattva is een wezen dat de boeddha-staat heeft bereikt maar de overgang naar het nirwana heeft uitgesteld om mensen te onderwijzen)

Foto: pixabay-kalyanayahaluwo-women-8646011_1280

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

Reacties naar Jan kun je sturen naar: koetjwm@gmail.com. Je kunt ook reacties achterlaten via de knop hieronder; die reacties kunnen ook voor anderen zichtbaar zijn. NB Die knop werkt niet wanneer je dit bericht leest op Linkedin.

Op http://dewereldenvanjan.blog kun je je aanmelden voor toezending van nieuwe berichten, je kunt ook een mailtje naar koetjwm@gmail.com sturen. Op http://dewereldenvanjan.blog kun je ook alle voorgaande berichten bekijken.

Berichten die je leuk vindt kun je uiteraard gewoon doorsturen naar familie, vrienden en kennissen.

Compassie is één van de eigenschappen die we moeten ontwikkelen om vrij te zijn van het lijden. De basis wordt gevormd door het besef dat volgens Boeddha’s leer iedereen lijdt en dat we dus allemaal in hetzelfde schuitje zitten en afhankelijk zijn van elkaar. Het zien van de medemens en het zorgen voor zijn welzijn is integraal onderdeel van de leer. 

Jane Goodall, de Engelse bioloog die pas is overleden, heeft compassie ook bij chimpansees gezien en eigenlijk ook alle andere emoties die de mens kent, en zij heeft tot haar grote verdriet ook moeten constateren dat groepen chimpansees elkaar kunnen uitmoorden.  Het brein van de mens is functioneel gezien opgebouwd uit drie delen. Het reptielenbrein zorgt voor overleving door reacties als vluchten, vechten en bevriezen. Daarbovenop is in de evolutie het zoogdierenbrein ontstaan dat er voor zorgt dat groepsvorming plaatsvindt die nodig is om te overleven. Het mensenbrein is in de evolutie daarna gevormd  en zorgt ervoor dat we kunnen evalueren en scenario’s kunnen bedenken, door taal kunnen communiceren en logisch kunnen denken. 

Vanaf het zoogdierenniveau gebeurt overleving van de individuen door de kracht van de groep. 

Als alle koeien lekker liggen te herkauwen is er altijd eentje die staat. Op de uitkijk.  Het is nodig dat nageslacht gezoogd kan worden en dus moeten moeder en kind beschermd worden door de groep. Er is dus een ingebouwd mechanisme dat ervoor zorgt dat groepsleden elkaar in de gaten houden.  Ze zien elkaar en ze spiegelen elkaar. Ook wij hebben een spiegelend brein: als we iemand bedroefd zien kijken, reageren bij ons dezelfde gezichtsspieren als bij degene die bedroefd is. Het meevoelen is dus ook iets fysieks en we maken daardoor aan elkaar kenbaar dat er wat aan de hand is. Als ik een zogenaamd grappig filmpje zie waarin een man hoog in de boom een tak afzaagt waar hij uiteindelijk zelf op bleek te staan, of als vader met dochtertje voorop met de slee de besneeuwde helling afglijdt en uiteindelijk tot stilstand komt tegen de enige boom onderaan de helling, dan krijg ik pijn in mijn onderlichaam, zelfs nu ik dit zo opschrijf. 

En iedereen doet zijn best om “erbij” te horen. Een personage in een roman van Harry Mulisch zei: “Ieder mens heeft geloof ik het gevoel, dat hij er eigenlijk niet bij hoort, bij het leven van de andere mensen. Dat hij op een of andere manier iets anders is, een gast, en hij doet alle mogelijke moeite om te zorgen, dat de anderen dat niet zullen merken. Dat is het gevoel, dat alle mensen gemeen hebben, en daardoor horen ze juist bij elkaar.” 1)

In hoge mate wordt onze maatschappij gevormd door hormonen: 

• als contact met een ander leidt tot de productie van dopamine levert dat een verliefdheidsgevoel op en 
• vasopressine komt vrij bij de ejaculatie en zorgt daarna voor een gevoel van hechting, wat mannen misschien helemaal niet van plan waren, maar zo wordt er toch gezorgd voor langdurige partnerschappen 
• en oxytocine komt vrij bij succesvolle sociale contacten en dat geldt ook voor groepen, zoals een dorpsgemeenschap, een koor, voetbalfans of een club complotdenkers en dat zorgt dus voor een gemeenschapsgevoel.  

Compassie is iets wat ingebakken zit in de mens.  

De meeste mensen deugen is de titel van een mooi boek van Rutger Bregman. Maar het heeft beperkingen. De meeste mensen deugen vooral in relatie tot de groep waartoe ze behoren. We zien door de hele geschiedenis en ook weer duidelijk in de laatste decennia dat op veel plekken groepen scherper tegenover elkaar komen te staan. Ook Jane Goodall heeft dat moeten constateren toen ze heeft meegemaakt dat een groep chimpansees een andere groep helemaal had uitgemoord. 

Maar vaak is het toch zo dat als individuele leden van twee groepen met elkaar gaan praten de tegenstellingen, althans voor die twee op dat moment, weg kunnen vallen. En Rutger Bregman noemt als voorbeeld dat Franse en Duitse soldaten in de eerste wereldoorlog de loopgraven uitstapten en met elkaar geproost hebben en gezongen. 

Een uitspraak van Jezus luidt: “ Is het een verdienste als je liefhebt wie jou liefheeft? Doen de tollenaars niet net zo? En als jullie alleen je broeders en zusters vriendelijk bejegenen, wat voor uitzonderlijks doe je dan?“ (Matteüs 5.43-48). De naastenliefde, de compassie, mag niet beperkt zijn tot de leden van je eigen sociale kringen. 

De cabaretier/filosoof Tim Fransen maakte in zijn laatste show duidelijk dat we afhankelijk van de omstandigheden allemaal wel tot dingen in staat zijn, te doen, te verkondigen en te geloven die je normaal van jezelf niet zou verwachten. Die boodschap sloeg wel aan, want de helft van Carré zong op het laatst “Ik heb een fascist in mij”, waarop de andere helft van de zaal antwoordde: “Maar dat mag de pret niet drukken”. 

Veel Boeddhistische stromingen hebben het niet alleen over compassie maar over “universele liefde”. En dat komt van het besef dat alles met elkaar samenhangt. Niemand minder dan Albert Einstein heeft daar iets over gezegd. 

“ Een mens is een – in tijd en ruimte begrensd – deel van het “universum”, maar hij ervaart zichzelf, zijn gedachten en gevoelens, als iets wat los staat van de rest – een soort optisch bedrog van zijn bewustzijn. Dit bedrog is een soort gevangenis voor ons, die ons tot onze persoonlijke verlangens beperkt en tot affectie voor een paar mensen die ons het naast zijn. Het moet onze taak zijn om onszelf uit deze gevangenis te bevrijden door onze kring van mededogen uit te breiden totdat hij alle levende wezens en de hele natuur in haar schoonheid omvat.” 

En dat is dus ook een opgave van Boeddha, waarbij de derde stap in de evolutie, de komst van het mensenbrein, goed van pas komt. Gewoon iets verder kijken dan waar het zoogdierenbrein op uitkomt met al die emoties, bijvoorbeeld met de vraag: “Is dat zo?” 

__________________________

Foto chimpansees: pixabay pixel-mixer-chimpanzees-1273602_1920

Foto koeien: pexels falling-down-1646999239-27669819

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

Je kunt reacties achterlaten via de knop hieronder; die reacties kunnen ook voor anderen zichtbaar zijn. NB Die knop werkt niet wanneer je dit bericht leest op Linkedin.

Op http://dewereldenvanjan.blog kun je je aanmelden voor toezending van nieuwe berichten, je kunt ook een mailtje naar koetjwm@gmail.com sturen. Op http://dewereldenvanjan.blog kun je ook alle voorgaande berichten bekijken.

Berichten die je leuk vindt kun je uiteraard gewoon doorsturen naar familie, vrienden en kennissen.

Onthechting is de derde opgave van Boeddha, het is één van de moeilijkste opgaven die het boeddhisme stelt. Denk maar aan het verhaal waarmee ik ben begonnen in het eerste deel, het verhaal van Hakuin, die zo kalm bleef toen hij ervan beschuldigd werd een meisje zwanger te hebben gemaakt.

Ik heb dat verhaal vooral gekozen omdat ik het zelf zo ontzettend moeilijk zou vinden om “onthecht” in die situatie te staan. Ik zou heel boos worden en tegen de leugen in zijn gegaan omdat ik niet als oude viezerik bekend zou willen staan. En als ik een tijdje voor een kind heb gezorgd, zou ik dat waarschijnlijk als het mijne gaan beschouwen en er geen afstand van willen doen. 

Hechten

Als je zegt dat je gehecht bent aan iets materieels (een mooi horloge), aan een situatie (een goede baan), aan een dier (je hond) of aan iemand (je geliefde, je kind, je beste vriend), is dat geen eigenschap van iets buiten je, maar het betekent dat je jezelf verbonden hebt, vastgezet, mentaal en emotioneel aan dat iets, die situatie, dat dier of die persoon. Ik moest wel even aan Marco Borsato denken

Het (zelf)beeld van Marco Borsato

Zijn leven stond na die eerste aanklacht op zijn kop, hij had net acht keer opgetreden in een vol Feijenoord-stadion en dat hield ineens op. De hele maatschappij had hem al veroordeeld: een viezerik die aan alle jonge meisjes zat. Dat beeld heb ik destijds ook meegekregen en als feit beschouwd. Hij had er nooit bij stil gestaan, dat zijn carrière zomaar kon stoppen. Hij ontkende heel hard en liet merken dat het hem heel erg veel deed.

Als zoiets gebeurt, raak je iets heel belangrijks kwijt, iets waaraan je gehecht bent.  In Borsato’s geval was het ook de identiteit die de hele maatschappij aan hem had gegeven die hij kwijtraakte. Dat beeld dat de maatschappij had zal in al die succesvolle jaren een deel zijn geworden van hoe hij zichzelf zag, van zijn zelfbeeld:  een populaire zanger, een sympathieke persoonlijkheid, gemaakt voor succes. En aan dat beeld was hij ongetwijfeld gehecht.  Na die massale aandacht voor zaken waarvan hij werd verdacht werd die vriendelijke, joviale zanger een opgejaagd en gekwetst dier en hij heeft zich jaren niet meer laten zien.  

We kennen allemaal de grote momenten van verdriet, verlies van geliefden, familieleden en vrienden, emotionele momenten. Zelfs bij het verlies van een huisdier kan het nog lange tijd duren voordat het gevoel van verdriet verdwenen is. Onze Friese stabij Spiky is al zes jaar dood, maar er gaat nog altijd iets door me heen, een golfje van weemoed, als ik zo’n zwart-witte hond zie. Dat wij emotioneel reageren op het verlies van iets vinden we heel normaal. En dan zijn er ook wel weer wegen te vinden om met die emoties om te gaan. Maar wat zegt de leer van Boeddha daarover?

Boeddha’s leer

In de leer van Boeddha kom je idealiter niet toe aan verwerking van emoties omdat het probleem bij de bron wordt aangepakt. En in die bron bevinden zich de wensbeelden over dingen die we wel “hebben”  maar niet willen verliezen, waar we aan vast willen houden, zoals geliefden, status, comfort.

In de vorige blogs werd duidelijk dat we niet echt ten volle in de werkelijkheid leven en dat de werkelijkheid sowieso aan een voortdurende verandering onderhevig is. Door je te bevrijden van de wensbeelden kom je niet toe aan een emotionele verwerking, want de emotie komt gewoon niet. Bevrijding van beelden over een gewenste toekomst geeft de ruimte om te genieten van wat er is en dat is anders dan wat er was en wat anders dan wat er zal zijn. 

Boeddhisten dachten in het begin dat je er misschien wel heel je leven over moet doen om zo ver te komen en ze zeiden er vaak bij dat je misschien wel meerdere levens daarvoor nodig zou hebben. Later zeiden ze dat iedereen dat in zijn leven moet kunnen bereiken. Bj mij gaat dat denk ik niet meer lukken, niet in dit leven, en ik verwacht ook niet dat de inzichten die ik nu heb opgedaan na mijn dood nog enige betekenis zullen hebben. Dat betekent dat ik, zolang ik leef, zal moeten omgaan met emoties.

Emoties, wat moet ik ermee?

En dan is de vraag, die ook op dit boekje van Marja Postema staat: hoe ga je om met emoties. Het antwoord daarop werd denk ik heel helder gegeven toen de Amerikaan Daniel Goleman het begrip Emotionele Intelligentie introduceerde in de jaren negentig in een boek met dezelfde titel dat nu nog een standaardwerk op het gebied van emoties is. 

De eerste twee dingen die je volgens hem moet doen zijn: (1) het erkennen van de emotie bij jezelf en vervolgens (2) het onder controle houden van je reacties. Deze twee stappen en het jezelf kunnen kalmeren vormen een fundamentele levenskunst en het jezelf kunnen kalmeren is een voorwaarde voor een gelukkig leven in alle sociale verbanden waarin we leven.

En in die sociale verbanden is het belangrijk om je te kunnen (3) inleven in “de ander”, zeker waar je emotie wordt gevoed door wat een ander je gedaan of misdaan heeft en dat (4) je over essentiële sociale vaardigheden beschikt. Wat verder helpt is dat (5) je dingen doet omdat je plezier hebt daarin en niet om daarmee “succes” of een andere beloning in de toekomst krijgt.

Uit de formulering hierboven blijkt al dat een voorwaarde om emotionele intelligentie te bereiken een bepaalde discipline vraagt. Dat sluit aan bij vijfde opdracht uit Boeddha’s leer, dat is controle hebben over je geest. Dat onderwerp komt aan de orde in deel 8 van deze serie. Maar eerst komt, volgende week, deel 7 over Compassie.

Heb je nog vragen over deze blogs, zou je misschien over sommige onderwerpen nog wat meer willen weten, dan kom ik daar graag in deel 9, de nabeschouwing, op terug. Laat dat weten via een mail naar koetjwm@gmail.com.

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

Je kunt reacties achterlaten via de knop hieronder; die reacties kunnen ook voor anderen zichtbaar zijn. NB Die knop werkt niet wanneer je dit bericht leest op Linkedin.

Op http://dewereldenvanjan.blog kun je je aanmelden voor toezending van nieuwe berichten, je kunt ook een mailtje naar koetjwm@gmail.com sturen. Op http://dewereldenvanjan.blog kun je ook alle voorgaande berichten bekijken.

Berichten die je leuk vindt kun je uiteraard gewoon doorsturen naar familie, vrienden en kennissen.

Het leven in de werkelijkheid was de eerste opgave van Boeddha die ons helpt om bevrijd te worden van beelden die ons geluk in de weg staan. Het beseffen dat de werkelijkheid telkens anders is, is de tweede opgave.

Toen ik dit onderwerp ging voorbereiden was het eerste voorbeeld dat bij mij opkwam mijn verbazing over de oorlog in Oekraïne. Soldaten met tanks, geweren en kanonnen trokken een ander land in. Dat was toch niet meer mogelijk. Ik vond dat zo ouderwets, zo niet passend in mijn beeld van hoe de min of meer beschaafde wereld er uitziet. Er waren wel mensen die het binnenvallen in Oekraïne al hadden zien aankomen en niet verrast waren, maar ik denk dat het voor de meesten in Nederland een grote schok was.

Het was niet de eerste keer in deze eeuw dat we iets meemaakten dat we in die mate niet kenden, gebeurtenissen die ons beeld verstoorden van de wereld waarin we leven:

• de aanslagen in New York hebben,
• we hebben het woord tsunami leren kennen en
• en de wereld werd ontwricht door een nieuwe virusziekte.

Allemaal gebeurtenissen die we niet in beeld hadden als we over de toekomst dachten. En nu is Amerika in oorlog met Iran. Maar dat zou ook geen verrassing moeten zijn, zeker niet als je weet dat de VS sinds WO II bommen heeft gegooid op minstens dertig landen. 1)

Levensloper

Op individueel niveau kun je dat ook hebben. Ik ben op mijn 40^e gaan scheiden maar dat zag ik een jaar van tevoren nog niet aankomen en zeker niet dat mijn eerste echtgenote daarna nog maar drie jaar zou leven.

We zullen ook ons zelfbeeld misschien soms moeten bijstellen. Opeens bleek rond mijn 45^e dat ik toch maar beter geen manager kon zijn; dat kost een tijdje om dat te verwerken. Dat zelfbeeld is sowieso een veranderlijk iets; elke morgen opnieuw wordt het na de slaap samengesteld, het is dus niet een beeld dat ergens op een vast plekje in je hoofd ligt opgeslagen. Maar we blijven denken in doorlopende lijnen van verleden naar toekomst. Ik merk dat ik ook nu nog als het ware een loper naar de toekomst voor mijzelf heb uitgelegd, een mentale loper, waarop mijn leven verder zal gaan, een soort levensloper.

Maar: niets is zeker (behalve deze uitspraak dan) en alles is aan verandering onderhevig.

Van veel dingen weten we wel dat daar onzekerheden in zitten. Het meest alledaags: het weer en de voorspellingen die vaak toch net niet kloppen. De trein die vertraging heeft: in Nederland vertrekt 4 % van de treinen met een vertraging van meer dan 5 minuten en daar houden we min of meer rekening mee. Elk jaar een griepje. Een auto die niet start (voor ons een grote verrassing: onze Toyota Yaris Verso, 21 jaar oud, startte plotseling niet meer; dat we hadden we nog niet eerder meegemaakt. We belden een hulpdienst en die zij meteen: “Als die niet start kan dat alleen maar de accu zijn” en binnen een kwartier kwam hij aan met een nieuwe accu en konden we weer rijden).

Maar een heel ander verhaal is het bijvoorbeeld als een werkgever failliet gaat; dat zet het leven van degenen die dachten hun hele werkzame bestaan daar te slijten flink op zijn kop. Mij is dat gelukkig niet overkomen: als er iets is dat niet failliet kan gaan is het wel de Belastingdienst. Ik had al snel in de gaten dat ik het daar op verschillende plekken en met veel verschillende klussen prima tot mijn 65e zou kunnen volhouden en dat is ook zo gebeurd. Aan de mogelijkheid dat daar toch iets tussen had kunnen komen heb ik nooit gedacht.

De dood

Die toekomst van eenieder eindigt natuurlijk met de dood en verstandelijk gezien ben ik blij dat ik een keer dood ga, de dood is bij al het organische leven een voorwaarde voor continuïteit van de soort. Wij zouden zonder het sterven van onze voorouders met 100 miljard mensen op deze planeet zijn en dat lijkt me wat te veel van het goede. We mogen blij zijn dat we leven, dat wij geboren zijn, want het meeste potentiële leven wordt niet geboren. 2)

Maar wat mijzelf betreft: nu even niet doodgaan, ik heb het nog erg naar mijn zin. Als ik dan dood ben, dan zal ik daar, vermoed ik, geen recensie over kunnen geven; ik denk dat het waarnemen, het denken en het voelen dan helemaal is opgehouden en er is dan niets meer waar ik dan bewust van ben en er is dus ook niets meer te melden. Harry Mulish zei eens: “Dood zal ik alleen voor de levenden zijn, niet voor mezelf. Ik bedoel, ik kan niet dood zijn. Dood zijn altijd anderen.”

Alle samenklontering van materie is tijdelijk. Dat geldt voor de zon, die over 6 miljard jaar uitgedoofd zal zijn, zij is inmiddels al over de helft van haar bestaan, en dat geldt ook voor ons lichaam. Gedurende de zes minuten die je wellicht besteedt aan dit artikel sterven er bij jou ongeveer 1 miljard cellen en worden er even zoveel aangemaakt. En tegelijk verouderen en sterven al onze lichamen als zodanig, die na een “ter aarde bestelling” door ander levende organismen worden verteerd. Dat had Toos in het Haarlems Dagblad ook in de gaten. Op weg naar een bijeenkomst op de Dag van de Filosofie zei Toos tegen haar man:  “Zeg, Henk, wist jij dat er na je dood meer leven in jou zit dan nu?“

Is er dan niets blijvends?

Het is niet uit te sluiten dat er nog iets voortleeft na onze dood dat kenmerken met zich meedraagt van de mens bij leven. Verhalen dat er niets is na de dood zijn niet spannend, ze bieden geen perspectief en je bent gauw uitgepraat omdat je niet kunt bewijzen dat er niets is na de dood. Daarentegen zijn er misschien duizenden verhalen die gaan over een leven na de dood. Die verhalen hebben een bepaalde aantrekkelijkheid (“je gaat niet echt dood”) maar ik heb in deel 2 van deze serie een uitspraak van Boeddha aangehaald die mij er ook toe bracht om in de Boeddha-reeks niet in te gaan op levens na de dood, reïncarnatie etc. Maar of je nu wel of niet in een leven na de dood gelooft, dat maakt niet uit voor de opgave om je te realiseren dat alles voortdurend verandert.

Het besef van veranderlijkheid, dat alles zich in een constante transformatiestaat bevindt, is essentieel om in de realiteit te leven.

De derde opdracht komt volgende week aan de orde: het onthechten.

____________________________

1)Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog (1945) hebben de Verenigde Staten bombardementen, luchtaanvallen of drone-aanvallen uitgevoerd in/op 30 landen, onder andere Noord-Korea, Vietnam, Cambodja, Laos, Irak, Syrië, Libië,  Joegoslavië, Panama, Cuba, Jemen, Iran en Afghanistan.

2) De Finse symphonic metalband Nightwish heeft voor de concerttour die ze in 2015 gaven de titel gekozen “Endless forms most Beautiful”, de aanduiding die Darwin heeft gegeven aan wat er tot stand is gekomen door de evolutie op de aardbol. Aan het einde van hun optreden gaf de bekende evolutionair-bioloog Richard Dawkins daar nog een korte toelichting over. Het hele concert kun je zien op Youtube (Nightwish – Live at Wembley Arena 2015)  Dit is de tekst die hij uitsprak (vertaald uit het Engels met chatgpt):

Wij gaan sterven en daarmee behoren wij bij de gelukkigen.

“Ik ga sterven, en dat maakt mij gelukkig? Is de dood dan niet iets slechts?“

De meeste mensen zullen nooit sterven, omdat zij nooit geboren zullen worden. De mogelijke mensen die in mijn plaats hadden kunnen bestaan, maar die in werkelijkheid nooit het daglicht zullen zien, zijn talrijker dan de zandkorrels van de Sahara. Onder die ongeboren geesten bevinden zich ongetwijfeld dichters die groter zouden zijn geweest dan John Keats en wetenschappers die groter zouden zijn geweest dan Isaac Newton.

Wij weten dit omdat het aantal mogelijke mensen dat door ons DNA kan worden voortgebracht, het aantal werkelijk bestaande mensen zo enorm overstijgt.Tegen de achtergrond van deze verbijsterende kansen zijn het jij en ik, in al onze gewoonheid, die hier zijn. Wij behoren tot dat bevoorrechte kleine aantal dat, tegen alle verwachtingen in, de loterij van de geboorte heeft gewonnen. Hoe durven wij dan te klagen over onze onvermijdelijke terugkeer naar die eerdere toestand, de toestand waaruit de overgrote meerderheid nooit is opgestaan?

Er schuilt grootsheid in deze visie op het leven, met zijn vele krachten, die oorspronkelijk werden ingeblazen in enkele vormen of misschien slechts één enkele vorm. En terwijl deze planeet volgens de onveranderlijke wet van de zwaartekracht haar banen bleef beschrijven, hebben zich uit zo’n eenvoudig begin eindeloos veel vormen ontwikkeld — de mooiste en wonderbaarlijkste denkbaar — en blijven zij zich ontwikkelen.

(De laatste alinea is een vertaling van de beroemde slotzinnen uit On the Origin of Species van Charles Darwin)

Foto: Pixabay duszkolandia-the-war-7152543

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

Reacties, vragen, opmerkingen, suggesties stel ik zeer op prijs. Je kunt mij, Jan Koet, via mail bereiken op koetjwm@gmail.com.

Je kunt ook reacties achterlaten via de knop hieronder; die reacties kunnen ook voor anderen zichtbaar zijn. NB Die knop werkt niet wanneer je dit bericht leest op Linkedin.

Op http://dewereldenvanjan.blog kun je je aanmelden voor toezending van nieuwe berichten, je kunt ook een mailtje naar koetjwm@gmail.com sturen. Op http://dewereldenvanjan.blog kun je ook alle voorgaande berichten bekijken.

Berichten die je leuk vindt kun je uiteraard gewoon doorsturen naar familie, vrienden en kennissen.

Op de Dam in Amsterdam staat aan de ene kant een monument en aan de andere kant een paleis. Dat is algemeen bekend. Maar eigenlijk weet ik niet of dat nu ook het geval is. Als monument en paleis opeens verdwijnen, dan duurt het niet lang voordat ik daar wat van hoor, maar tot die tijd zal ik denken dat de werkelijkheid is dat die twee bouwwerken daar staan. Dat is dan in mijn verbeelding en op basis van indrukken uit het verleden, maar ik kan niet zeggen dat dat de werkelijkheid nu is. 

We willen een idee hebben van de ons omringende wereld, een beeld van onze “relevante omgeving”, ook van wat we niet kunnen waarnemen. Er zal best veel van kloppen, maar waarnemen dat het er nu is en ergens van uit gaan, dat zijn twee compleet verschillende dingen.

Denken

In de vorige blog gaf ik voorbeelden van onmiddellijke reacties op wat we waarnemen. Die snelle reactie op alles wat we tegenkomen zie je ook bij het denken. 

Wij bouwen in ons denken onder meer op ervaringen uit het verleden, maar vergeten daarbij dat ons geheugen niet te vertrouwen is. Rechercheurs en rechters worden heel vaak met tegenstrijdige verklaringen geconfronteerd, bijvoorbeeld getuigen van een schietpartij waarbij de ene getuige zegt één schot te hebben gehoord, maar anderen wel drie. 

Verder nemen we allerlei dingen aan die uit de wetenschap komen, maar we vergeten vaak dat het veelal om theorieën gaat waaraan dan een bepaalde waarschijnlijkheid wordt toegekend die minder is dan 100%. Een satelliet die wat verder vloog dan de vorige zorgde afgelopen jaar zeker één keer per maand voor de uitroep: “we moeten nu ons huiswerk over het ontstaan van het heelal of verschijnsel X weer helemaal overnieuw gaan doen”.  

Het beeld dat we hebben over de wereld is niet de werkelijkheid, het is een fantasie gebaseerd op ervaringen uit het verleden, op beelden van anderen en het denken dat met talloze gebreken tot stand komt. 

Wij en zij

Ons denken is heel vaak bezig met categoriseren. Alle voorwerpen die speciaal gemaakt zijn om op te zitten noemen we “stoel”. Dat is een etiket en dat maakt het gemakkelijk om te communiceren. We weten allemaal wel wat wordt bedoeld met “stoel”. Maar we plakken ook etiketten op groepen: millennials, boeren, mannen, asielzoekers, democraten, fans van een bepaalde voetbalclub, etc. Bij elk etiket wordt een algemene kwalificatie gegeven van de leden van die groep.

Ik was een keer in een meditatiecursus in Duitsland waaraan veel Duitsers meededen. Na een uur was mijn beeld over Duitsers radicaal veranderd, ik zag alleen maar heel vriendelijke, warme en begripvolle Duitsers die helemaal niet zo scherp en luid spraken als mij altijd was voorgespiegeld. Ik denk dat ik er meteen een nieuw etiket op heb geplakt, althans een andere beschrijving van de eigenschappen, en dat was al voordat duidelijk werd dat één van de Duitse deelnemers mijn levenspartner zou worden. Die nieuwe inhoud klopte natuurlijk ook niet, want het idee dat alle individuele Duitsers vriendelijk, warm en begripvol zijn is niet de werkelijkheid en net zo onwaar als het tegendeel.

De enige werkelijkheid is dat er individuen zijn die verschillen van andere individuen, ook al zitten ze in dezelfde groep en moeten we de kracht van groepsprocessen niet onderschatten. In de meditatiegroep was zachtheid en begripvol ook een groepscode. 

Conclusies worden vaak te snel getrokken en daarom mag je best heel vaak de vraag stellen “hoebedoelu?” of het bewuste denken inschakelen met de vraag: “Is dat zo?”  En het beste antwoord is vaak: “ik weet het niet”, maar dat is niet wat ze in de media willen horen, het past niet in onze behoefte aan een duidelijk beeld van alles om ons heen en ik hoor het ook niet graag uit mijn mond komen.

Wensbeelden in plaats van de werkelijkheid

We hebben allemaal gedachten over de dingen die we graag willen hebben aan materiële en immateriële zaken. Van wat we nog niet hebben maken we een voorstelling en goede dingen die we al hebben willen we niet kwijt. En we denken gelukkig te worden als die wensen worden gerealiseerd. 

Er zijn een paar redenen waarom dat niet gaat werken

• “het bezit van de zaak is het einde van ’t vermaak”; als je twee weken in die nieuwe Audi rijdt ben je onderweg al lang weer bezig met het nadenken over gisteren en over wat je straks gaat doen en blijkt de auto misschien toch wat duur in gebruik
• er kan vrees ontstaan dat je weer kwijtraakt wat je hebt gekregen 
• tegen de tijd dat het wensbeeld wordt gerealiseerd, zullen er weer nieuwe wensen zijn die het stilstaan bij de gerealiseerde wens snel zullen overheersen.

Elke levensfase kent verschillende wensbeelden over de toekomst. Kinderen zeggen vaak “als ik later groot ben” en daarna komt eerst feesten, een tussenjaar, een studie afmaken, een carrière, een gezin en dan op weg naar een lange en gezonde laatste levensfase. 

De gedachte dat iets in de toekomst jou geluk bezorgt, je zorg om dat te realiseren en je angst om te verliezen wat je nu hebt, staat het ervaren en dus ook het genieten van wat er nu is vaak in de weg; we offeren ons huidige geluk op voor iets in toekomst en dus voor een illusie. 

Mensen die bezig zijn met dat toekomstbeeld of met de angst om te verliezen wat ze hebben (ik zou bijna zeggen: wie niet?) zijn op die momenten niet met hun hoofd bij wat ze op dat moment aan het doen zijn. En er is onderzocht dat wanneer dat het geval is, de mensen minder geluk ervoeren dan wanneer ze wel de aandacht hebben voor waar ze (mee bezig) zijn. 

En de werkelijkheid zit sowieso niet in je hoofd. 

Met deze uitspraak sluit ik twee blogs af over de eerste opgave die uit de leer van Boeddha volgt: “Leven in de werkelijkheid”. 

In vier volgende blogs komen de andere opgaven aan de orde:

• Besef dat alles veranderlijk is
• Hecht je niet
• Leef met compassie
• Heb controle over je geest

Nu zeg ik er al even bij dat de laatste opgave eigenlijk de eerste is die je in praktijk moet brengen, want zonder controle van de geest krijg je de andere vier niet voor elkaar. 

FOTO”s

Dam met paleis en monument: still uit webcam https://www.skylinewebcams.com/

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

Reacties, vragen, opmerkingen, suggesties stel ik zeer op prijs. Je kunt mij, Jan Koet, via mail bereiken op koetjwm@gmail.com.

Je kunt ook reacties achterlaten via de knop hieronder; die reacties kunnen ook voor anderen zichtbaar zijn. NB Die knop werkt niet wanneer je dit bericht leest op Linkedin.

Op http://dewereldenvanjan.blog kun je je aanmelden voor toezending van nieuwe berichten, je kunt ook een mailtje naar koetjwm@gmail.com sturen. Op http://dewereldenvanjan.blog kun je ook alle voorgaande berichten bekijken.

Berichten die je leuk vindt kun je uiteraard gewoon doorsturen naar familie, vrienden en kennissen.

OVER WAT ER IS

In de beschrijving van vijf opgaven van Boeddha gaat het niet over een theorie, een bedenksel of iets anders dat buiten je ligt. Het gaat over elke lezer zelf en het gaat over mij. Het laat zien hoe de feiten van het leven zijn.

De eerste opgave van Boeddha is: leven in de werkelijkheid. En de werkelijkheid is dat wat er voor jou bestaat “in het echie”. En dan gaat het niet over

• wat je denkt dat er is, of
• wat je gehoord hebt dat er is of
• wat wetenschappers en nu.nl zeggen dat er is, of
• wat er al geweest is (want dat is er niet meer) of
• wat er in de toekomst is (want dat is er nog niet en over de toekomst bestaat geen enkele zekerheid).

De enige werkelijkheid, voor jou en voor mij, is volgens de Boeddhistische leer wat er nu is en dat is voor jou wat jij op dit moment kunt waarnemen met je zintuigen en voor mij is het wat ik nu kan waarnemen met mijn zintuigen. Als ik bovenstaand lijstje zo bekijk, kom ik tot de conclusie dat we in ons hoofd meer dingen hebben die niet werkelijk zijn dan dingen in de werkelijkheid.

En als we dan die werkelijkheid willen ervaren, zullen we merken dat we die zelden in de pure vorm zien. We kunnen namelijk moeilijk onderscheiden wat enerzijds de pure waargenomen signalen zijn (het geluid, het beeld, de geur, etc.) en anderzijds de associaties die we daar direct omheen leggen. Ons bewustzijn zorgt er voor dat we direct worden voorzien van “betekenisvolle” informatie.

Luchtalarm

Op de 1^e maandag van de maand, morgen dus weer, om 12:00 uur gaan de sirenes. De feitelijke waarneming, de naakte waarneming zoals de boeddhisten zeggen, zal zijn een geluid met een bepaalde klankkleur en een afwisseling van toonhoogte en volume. Wij, in Nederland woonachtige burgers, zeggen dan: O, het is weer de eerste van de maand, nog één maandje en dan gaan we met vakantie; de tijd vliegt.

Toeristen die dat horen zullen zich misschien afvragen wat er aan de hand is, onzeker zijn, ze weten niet of ze iets moeten doen. Mensen die net uit Oekraïne, Dubai of Iran zijn gekomen voelen meteen gevaar, waar is de dichtstbijzijnde schuilkelder? Vliegen er misschien drones over ons hoofd?

We hebben, allemaal vanuit onze eigen individuele situatie en ervaring, al snel een interpretatie gegeven, er komt meteen een mentale stroom op gang en de naaktheid van de waarneming is direct bedekt met extra’s.

De amygdala

In de huidige wetenschap wordt in dat waarnemingsproces een belangrijke rol gezien voor de amygdala (pijnappelklier) in de hersens. Die heeft een lijstje van situaties die tot onmiddellijke acties moeten leiden. En hij is snel. Nog voordat wij het signaal bewust hebben meegekregen is al bepaald of er iets speciaals mee moet gebeuren. De amygdala schakelt bijvoorbeeld direct de “vluchtreactie” in, want de amygdala is van de fight, flight of freeze reactie. Het lichaam wordt dan klaargemaakt voor actie. Het lichaam reageert dus niet op de naakte waarneming maar op de betekenis die er in ons brein aan wordt gegeven.

Ik ben wel eens geschrokken van de volgende situatie: ik reed rechts op de snelweg achter een bestelauto; die ging inhalen en in een fractie zie ik dit:

de voorkant van een vrachtwagen!

Dat gaf een korte schrikgolf: “er komt een auto op me af” dacht ik in een flits. Maar het bleek een vrachtwagen die op de oplegger van een andere vrachtauto was geladen met zijn neus naar mij toe. De amygdala reageerde voordat de informatie in mijn hersens was aangekomen dat de vrachtauto met dezelfde snelheid als ik reed. Ik werd direct gealarmeerd en klaargemaakt om actie te ondernemen. Maar voordat ik kon remmen of uitwijken constateerde ik dat het niet nodig was.

Overleven

We krijgen dus bijna nooit de zintuigelijke signalen sec te zien. En eigenlijk zien we maar heel weinig. Onze ogen flitsen heen en weer naar verschillende punten, de oogspier is de snelste spier die we hebben, en de rest kleuren we in. We krijgen aan de hand van een heel beperkte informatieset iets wat wetenschappers een “educated best guess” noemen. 1) Daardoor leven we eigenlijk in een soort “virtual reality”, dat is evolutionair zo ontwikkeld omdat dat voor onze overleving toch het beste leek.

Als je in het oerwoud naar alle bloemen, insecten, struiken en de vogels boven in het bomendek kijkt, kun je gemakkelijk die tijger missen. En als je die ziet ga je niet kijken hoe krachtig, snel en toch met veel souplesse dat levende organisme, met verticale strepen op zijn lijf, op je afkomt en zijn nog gave gebit aan je toont, dat wordt een “once-in-a-lifetime” ervaring. 

Vanuit de evolutie zijn we gericht op maar twee vragen: “Is er gevaar?” en “Is er wat te halen?”. Het waarnemen van de realiteit als zodanig staat op plaats twee. Het is als met lezen: we kijken (meestal) niet naar de vorm en de kleur van de letters en het materiaal waarop deze geschreven staan, maar zijn bezig met de betekenis van de tekens, woorden en zinnen.

Wetenschappers zeggen wel dat de mens geen waarheid-strategie heeft, maar een opbrengst-strategie: wij zetten ons waarnemingsvermogen zo slim mogelijk in om te overleven: gevaar vermijden en krijgen wat we nodig hebben (en liefst nog meer).

Doordat we noodzakelijkerwijs bij bijna alles wat we waarnemen de betekenis voor ons erbij geleverd krijgen, zitten we al direct in de mentale wereld, die bestaat uit een mix van herinneringen, concepten, vooroordelen, voorspellingen, vergelijkingen en emoties. Het is, zeker in de moderne tijd, een zeldzaamheid dat we stilstaan bij de zuivere werkelijkheid zoals die is.

In deel 8 van deze serie,  Controle over de geest, zal ik ingaan op de mogelijkheden om in het leven van dag tot dag die werkelijkheid toch wat meer te ervaren.

______________________________

1. Verkeerde conclusies

Misverstaan

Uit wat we waarnemen kunnen we verkeerde conclusies trekken over de aard van wat we zien, horen, en dergelijke. Wat iemand letterlijk zegt wordt door ons consequent aangevuld met wat we denken dat daarmee bedoeld wordt en vaak ontbreekt de tijd of de zin om de vraag te stellen “Wat wil je hier eigenlijk mee zeggen”. Er is veel ellende op de wereld omdat we anderen niet goed begrijpen en zelf niet altijd begrepen worden. Als iemand iets tegen je zegt kun je het opvatten als een feitelijke inhoudelijke mededeling of vraag, als een beroep dat op je wordt gedaan, als een vorm van zelfopenbaring of een uiting die over de relatie gaat. (“Schat, staat de grijze bak al buiten?”). Of er is een misverstand over een gebaar.

Ik liep een keer met een vriend door het bos, te joggen, hij liep een paar meter achter mij en ik zag vóór mij een boomstam dwars over het pad liggen en wierp mijn arm omhoog met de bedoeling dat hij zou begrijpen dat er een obstakel was en dat ie moest springen, maar hij keek omhoog waar mijn hand naar wees. 

Niet volledig bewust zijn

De hersenen reageren op de signalen zoals die daar binnenkomen en daar zit soms een vervorming in van de realiteit. Zo kon het zijn dat ik in mijn halfslaap een vogel een prachtig ochtendlied hoorde fluiten,

maar even later moest ik constateren dat het mijn eigen gesnurk was; het interpretatie-systeem in mijn hoofd was nog niet opgestart. Als je nog in je halfslaap zit, niet helemaal bij bewustzijn, ben je niet in de realiteit.  

Onjuiste informatieverwerking

Een keer wist ik zeker dat er een prachtige maansverduistering was en wilde iedereen al bellen dat er een prachtig hapje uit de volle maan was, maar het bleek dat ik bij de oogarts iets te fel licht op een hoekje van mijn netvlies had gekregen. Wat mijn oog bereikte was helemaal rond, maar in de informatieverwerking tussen het hoornvlies en de aanbieding van informatie aan het bewustzijn viel er een stukje weg, waardoor ik een andere betekenis aan die waarneming gaf.

Deze voorbeelden geven ook aan dat de vraag “Is dat zo?” wel vaker handig kan zijn.

FOTO”s

Luchtalarm: Pixabay

Omgekeerde vrachtauto: iStock

Boomstam op bospad: Chagpt

Zangvogel: Pixabay charlvera-bird-7752672

Maansverduistering; foto en bewerking Jan

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

Reacties, vragen, opmerkingen, suggesties stel ik zeer op prijs. Je kunt mij, Jan Koet, via mail bereiken op koetjwm@gmail.com.

Je kunt ook reacties achterlaten via de knop hieronder; die reacties kunnen ook voor anderen zichtbaar zijn. NB Die knop werkt niet wanneer je dit bericht leest op Linkedin.

Op http://dewereldenvanjan.blog kun je je aanmelden voor toezending van nieuwe berichten, je kunt ook een mailtje naar koetjwm@gmail.com sturen. Op http://dewereldenvanjan.blog kun je ook alle voorgaande berichten bekijken.

Berichten die je leuk vindt kun je uiteraard gewoon doorsturen naar familie, vrienden en kennissen.

VIER WAARHEDEN EN EEN ACHTVOUDIG PAD

Wat Boeddha precies heeft gezegd over de werking van de geest kunnen we niet achterhalen. Veelal wordt aangenomen dat hij rond 480 v. Chr. is geboren aan de voet van de Himalaya, maar pas vele jaren na zijn dood werden de leringen opgeschreven en dat was niet in de taal uit de streek. De oudste teksten zijn, meer dan 300 jaar later en 3000 km van zijn geboortestreek verwijderd, opgeschreven door volgelingen op Sri Lanka in hun taal Pali. Van nog latere datum zijn de oudste in het Chinees en Tibetaans geschreven teksten. Alles bij elkaar tienduizenden pagina’s tekst, die uit vele monden is opgetekend en daardoor behoorlijk verschillend zijn van elkaar.

Maar er zijn twee belangrijke onderdelen die je bijna overal terugvindt. Dat zijn de vier edele waarheden en het achtvoudige pad.

De vier edele waarheden

(1) De mens lijdt 

(2) met als oorzaak verlangen en gehechtheid en

(3) dat lijden stopt door het wegnemen van die oorzaak en

(4) om dat te bereiken volg je het achtvoudige pad.

Wij lijden omdat we

–  onwetend zijn over de ware aard van de dingen

–  ons niet realiseren dat dingen niet blijvend zijn

–  gehecht zijn.

Het woord lijden gebruiken we meestal niet (hoewel iedereen wel de uitdrukking kent: de mens lijdt het meest om het lijden dat hij vreest), maar het gaat hier over de hele set van emoties van verdriet, angst, jaloezie, boosheid, teleurstelling, etc.

Het lijden ontstaat doordat de realiteit niet overeenkomt met onze (wens) beelden. We maken een voorstelling van wat ons gelukkig zou kunnen maken en we denken levensgeluk te vinden in het realiseren van die voorstelling. Tegenwoordig wordt dat wensbeeld wel de droom genoemd die je dan moet waarmaken, bijvoorbeeld een eigen huis hebben op een toplocatie, succes op je werk en in de liefde, wereldkampioen worden en gezond heel oud worden.

De mens heeft een fantastische verbeeldingskracht, nuttig voor van alles en nog wat. Maar het probleem is dat deze verbeeldingskracht wordt gebruikt om, zoals de kenner van het Boeddhisme Han de Wit zegt “egocentrische verbeeldingen te maken van de werkelijkheid”. En die kloppen dan niet. “Botsing met de realiteit leidt tot existentieel ongemak”. Een onverwacht ontslag, een ongeluk van je beste vriend, dat past niet in het beeld (verbeelding dus) dat je vlak daarvoor had.

Het achtvoudige pad

Aan dat ongemak, het lijden, de opeenvolging van emoties, kan volgens de leer een einde worden gemaakt door het volgen van het achtvoudige pad.

Het gaat over drie gebieden:

–  gedrag (1) juist spreken, (2) juist handelen en (3) juist je brood verdienen met als uitgangspunten respect voor het leven, de waarheid spreken en compassievol zijn met de medemens

–  wijsheid: (4) inzicht in de leer en (5) gedachten en intenties in overeenstemming met die leer en

–  de geest: (6) gericht zijn en inspannen om het goede te doen, (7) bewustzijn van lichaam, gevoel en gedachten en (8) concentratie op zelfkennis; reflecteren op wat je ervaren en geleerd hebt.

De opdrachten van Boeddha

De Italiaanse psycholoog en filosoof Giulio Cesare Giacobbe heeft het achtvoudige pad omgezet naar vijf aanwijzingen/opdrachten hoe we volgens Boeddha bevrijd kunnen worden van het lijden en dat zijn:

1.    Leef in de werkelijkheid

2.    Besef dat alles veranderlijk is

3.    Hecht je niet

4.    Leef met compassie

5.    Heb controle over je geest

En wat is dan het resultaat? Volgens boeddhistische teksten kom je in het nirwana als je dat achtvoudige pad hebt gevolgd. Dan is er geen lijden meer in dit leven.

Nirwana en wedergeboorten

In de tijd van Boeddha ontstonden ideeën over karma en wedergeboorte in volgende levens. In de geschreven teksten van twee eeuwen na zijn dood vind je die ideeën terug. Daar wordt dan aan toegevoegd, dat als je eenmaal het nirwana hebt bereikt, dat je dan niet meer wedergeboren wordt en dus altijd “in het nirwana” zou blijven.

Boeddha zou zelf meer dan 500 verhalen hebben verteld over zijn vorige levens. Maar het is de vraag of Boeddha dat idee zelf ook omarmd heeft en het wordt goed mogelijk geacht dat deze teksten zijn ontstaan in de geest van de veranderende ideeën over leven na de dood. Er is namelijk ook een tekst waarin Boeddha zegt: “ideeën over het voortleven na de dood brengen geen vrede, kennis of wijsheid, die naar verlichting leidt. Ik ga niet in op dergelijke ideeën.” In deze serie wil ik me dan ook beperken tot zaken die spelen tijdens het leven van de mens hier op aarde. Ik word daarin gesteund door iemand als de Vietnamese boeddhist Thich Nath Hanh, die zegt:  ”Heel simpel: het nirwana is bevrijd zijn van verkeerde ideeën en de pijn die door die ideeën wordt veroorzaakt. Het Nirwana is hier en nu.”  

De leer van Boeddha heeft in essentie betrekking op de werking van de geest van de mens en hij geeft aan hoe de individuele mens kan worden verlost van lijden, “existentieel ongemak” en emoties als angst, verdriet, jaloezie, etc. Zijn aanwijzingen kunnen worden vertaald naar vijf “opdrachten” en die bespreek ik in de volgende berichten, mede aan de hand van wat de moderne wetenschap daarover zegt.

_________________________

Foto: Buddo.org, pali-teksten

Een overzicht van geraadpleegde literatuur voeg ik toe aan de laatste blog van deze serie.

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

Reacties, vragen, opmerkingen, suggesties stel ik zeer op prijs. Je kunt mij, Jan Koet, via mail bereiken op koetjwm@gmail.com.

Je kunt ook reacties achterlaten via de knop hieronder; die reacties kunnen ook voor anderen zichtbaar zijn. NB Die knop werkt niet wanneer je dit bericht leest op Linkedin.

Op http://dewereldenvanjan.blog kun je je aanmelden voor toezending van nieuwe berichten, je kunt ook een mailtje naar koetjwm@gmail.com sturen. Op http://dewereldenvanjan.blog kun je ook alle voorgaande berichten bekijken.

Berichten die je leuk vindt kun je uiteraard gewoon doorsturen naar familie, vrienden en kennissen.

BOEDDHISTISCHE EN 21-E EEUWSE INZICHTEN IN DE WERKING VAN DE GEEST

Dit is de eerste blog in een serie van negen over de werking van de geest volgens de psychologische inzichten van Boeddha en die van deze tijd. In deze reeks beschrijf ik welke inzichten Boeddha 2500 jaar geleden in de wereld heeft gebracht met daarbij de belangrijkste vraag of die ons nu nog kunnen helpen in het leven van alledag, als we kijken naar wat de wetenschap van nu daarover zegt en wat we (“Jan en alleman”) allemaal van dag tot dag ervaren.

We kennen het Boeddhisme van glimlachende monniken, mantra’s zingen, strenge zenmeesters en vooral van de Boeddha-beelden ….

Die Boeddhabeelden hebben de tuinkabouters uit de tuincentra en de tuinen verdrongen, maar zijn ook op de vensterbanken vaak te zien in de plaats van de geraniums. Op TV en op reizen waarin we de cultuur willen snuiven van verre gebieden komen we tempels tegen met gouden Boeddhabeelden, gongen en bellen, waar indrukwekkende, maar onbegrijpelijke ceremonieën worden uitgevoerd door rijkelijk uitgedoste monniken.

… maar die beelden moeten we in deze serie allemaal vergeten. 

Vanaf de eerste aflevering van de berichten uit de werelden van Jan .. en alleman ben ik op zoek naar hoe het nou eigenlijk in elkaar zit. Hoe wij de wereld ervaren en hoe wij op alles buiten ons reageren en hoe dat wordt bepaald door wat en hoe we waarnemen, welke emoties daarbij worden opgeroepen en hoe ons denken in elkaar zit: de werelden van het waarnemen, het voelen en het denken. 

Gautama Siddharta, later de Boeddha, stelde die vraag ook, toen hij geconfronteerd werd met de droefenis die hij aantrof en waarbij hij constateerde: alles is lijden. Hij was in zijn jonge jaren nooit buiten geweest en had een zorgeloos, luxe leventje geleid totdat hij daarvan helemaal genoeg had en naar buiten ging. Hij schrok heel erg van wat hij daar aantrof: ziekte, dood, gebrek en overal mensen die het niet naar hun zin hadden, ongelukkig waren.

Wat volgde was een periode waarin hij vrede in zichzelf probeerde te vinden. Dat heeft hij jaren gedaan door te leven als bedelaar, yoga-beoefenaar en zichzelf uithongerende bos-asceet. Hij ging dus van het ene uiterste, die grote luxe, naar het andere uiterste. Maar zonder succes.

Uiteindelijk besloot hij onder een boom te gaan zitten en hij nam zich voor daar pas weer onder vandaan te komen als hij de oorzaak van het lijden had gevonden en ook hoe de mens weer van het lijden kon worden verlost. En hij vond die verlossing bij zichzelf en zou daarna ook anderen de weg daarheen wijzen.

In de volgende aflevering  geef ik een beschrijving van zijn bevindingen. In de afleveringen daarna worden die toegelicht en worden zij aangehouden tegen onze dagelijkse ervaringen en wetenschappelijke inzichten van de 21^e eeuw, 2500 jaar later.

Op deze manier kunnen we zien of en zo ja welke betekenis die oude leer voor ons kan hebben.

Misschien symboliseert dit Boeddha-beeldje die benadering. Het staat in ons toilet, herinnert ons aan de waarde van stilte, maar heeft ook een papieren muts op die gebruikt kan worden als de toiletrol plotseling op blijkt te zijn en we bewaren daar ook een reserve stukje zeep.

Deze eerste aflevering sluit ik af met een verhaal dat verteld wordt over Hakuin die van 1686 tot 1769 in Japan leefde en als één van de grootste zen-leraren van Japan wordt gezien.

“Is dat zo?’

Zenmeester Hakuin werd door zijn buren geprezen als iemand die een rein leven leidde.

Naast hem woonde een knap meisje, waarvan de ouders een kruidenierswinkel hadden. Plotseling ontdekten haar ouders dat het meisje zwanger was.

Ze werden er erg kwaad om. Het meisje wilde niet verklaren wie de man was die haar zwanger had gemaakt, maar toen het kind werd geboren, noemde ze tenslotte de buurman, zenmeester Hakuin als de vader. Woedend gingen de ouders naar de meester en brachten hem het kind. Het enige dat hij daarop zei was  ”Is dat zo? Ben ik de vader?”

Hakuin verloor door deze beschuldigingen zijn goede naam, maar dat deerde hem niet en hij zorgde erg goed voor het kind; gaf het melk en al het andere dat het nodig had en dat kocht hij gewoon bij zijn buren.

Maar na een tijdje kon het jonge moedertje het niet langer uithouden. Ze vertelde haar ouders de waarheid: de echte vader van het kind was een jongeman die op de vismarkt werkte. Onmiddellijk gingen de moeder en de vader van het meisje naar Hakuin; zij vroegen hem om vergeving, putten zich uit in verontschuldigingen en vroegen het kind terug. Hakuin was bereid het af te staan. Toen hij ze het kind teruggaf zei hij alleen maar: “Is dat zo? Ben ik niet de vader?”

____________________________

Afbeelding Boeddha met telefoon: Pixabay buddha-8521794_1920

Afbeelding Hakuin: Pexels-teddy-7300470

Boeddha op toilet: foto Jan

O O O O O O O O O O O O O

Heb je vragen of opmerkingen over deze blog, aarzel dan niet te reageren. Je kunt mij, Jan Koet, via mail bereiken op koetjwm@gmail.com.

Je kunt ook reacties achterlaten via de knop hieronder; die reacties kunnen ook voor anderen zichtbaar zijn. NB Die knop werkt niet wanneer je dit bericht leest op Linkedin.

Op http://dewereldenvanjan.blog kun je je aanmelden voor toezending van nieuwe berichten, je kunt ook een mailtje naar koetjwm@gmail.com sturen. Op http://dewereldenvanjan.blog kun je ook alle voorgaande berichten bekijken.

Berichten die je leuk vindt kun je uiteraard gewoon doorsturen naar familie, vrienden en kennissen.

Deze week sloot Lubach op RTL4 zijn woensdag-aflevering af met het openen van Lubachs Comedy Club. Het was voor een optreden van een jonge vrouw met dezelfde achternaam als die van mij en ik ken haar erg goed. Humor kent veel genres en zij, Marie, opereert als stand up comedienne. Haar kijk op en benadering van comedy heeft zij neergelegd in een stukje in het Filosofie Magazine van afgelopen maand.

“Comedy hoeft geen maatschappelijke boodschap te hebben. Ik vind het wel mooi als je dicht bij iemand mag komen. Dat probeer ik na te streven: dat de mensen in het publiek even uit zichzelf naar het universele worden getrokken en verbondenheid voelen. In de eerste paar jaar dat ik stand-up deed, dacht ik dat ik alleen maar rare grapjes aan het maken was. Een van die optredens ging over mijn zoektocht naar mijn seksuele identiteit. Aan het einde kwam er iemand naar me toe die zei: doordat ik jou heb gezien, begrijp ik mezelf beter. Comedy kan ervoor zorgen dat je iets meer van het mens-zijn snapt.”

Maar dat werkt niet altijd zo. 

Na afloop van een voorstelling bood een vrouw haar diensten aan als psycholoog en gaf aan Marie een visitekaartje voor psychische behandeling.

Ik ga wel eens mee met een optreden. Het was in Breda, de show was afgelopen en Marie en ik stonden even bij elkaar, toen een man met een grote grijns naar ons toekwam en zei: “Mag ik jullie feliciteren? Met elkaar!”. Wij vroegen hoezo met elkaar? “Nou, omdat jullie allebei een zieke geest hebben. Marie om wat ze op het toneel allemaal zegt en u omdat u dat allemaal goed vindt”. Het was duidelijk dat hij zich niet helemaal herkende in wat er in de show werd gebracht, in de voorgehouden spiegel zag hij zichzelf niet. 

De waardering voor humor verschilt sterk van mens tot mens en er zijn veel genres. Maar het geeft vaak verlichting, relativering en het vergroot misschien ook je zelfkennis. 

Marie is begin dit jaar door de Volkskrant aangewezen als hét comedy-talent van 2026. In het artikel waarin dit wordt aangekondigd hebben drie mannen over haar geschreven:

Raoul Heertje, cabaretier en regisseur van haar eerste voorstelling: ‘Zodra Marie op een podium verschijnt, voel je: hier is wat bijzonders aan de hand. Ze ziet er lief uit, maar heeft ook nogal wat te verhapstukken met zichzelf en met de wereld. Haar rare oplossing is om dat uit te vechten op een podium. Ik moet het allermeest om haar lachen als ze losgaat in contact met iemand in de zaal. Ze geeft commentaar op degene die ze aanspreekt, maar we weten allemaal dat ze het ook over zichzelf heeft.’

Tim Fransen, cabaretier: ‘Toen ze mijn voorprogramma deed, was een van haar eerste zinnen: ‘Ik ben net als Tim cum laude afgestudeerd in de filosofie, maar ik zou daar zelf nooit over beginnen”. Het is altijd troostrijk om naar iemand te kijken die een beetje zoekende is in het leven, omdat we allemaal op een bepaalde manier zoekend zijn. Marie bevraagt dingen die in onze samenleving als vanzelfsprekend worden gezien en combineert dat met een persoonlijk perspectief. Het gaat veel over sociale angst, zoals wat je doet wanneer je aankomt op het perron en je trein op het punt staat te vertrekken. Trek je een sprintje, of kies je ervoor om casual naar de trein toe te wandelen, zodat het voor andere mensen lijkt alsof je sowieso van plan was om de volgende nemen. Ik vind het leuk als een comedian iets benoemt wat je zelf ook al eens hebt ervaren, maar niet als zodanig had opgemerkt. Je voelt je dan bijna betrapt omdat je het herkent.

Marcel Haug, eigenaar van comedyclub Haug in Rotterdam waar Marie “regular” is: ‘Ze begon in 2021 als open mic’er in onze club. Ik zag een jonge vrouw die vol in het leven staat, niet bang. Haar eerlijkheid vind ik geweldig. Ze geneert zich niet voor wie ze is. Ze is natuurlijk ontzettend grappig, maar ook gewoon een heel leuk mens. Prettig in de omgang, positief ingesteld. Ik snap wel dat al die gasten met haar willen spelen.’

Marie zelf over deze complimentenstroom: ‘Wat ontzettend leuk om te lezen. Het is allemaal zo cute. Ik moest wel lachen om Marcels beschrijving ‘niet bang’. Ik ben juist heel bang! Daar vertel ik veel over op het podium. Ik wil daar ook graag open over zijn. Door die openheid lijkt het misschien alsof ik boven mijn angsten sta, maar helaas. In de rest (intelligent, bijzonder, ontzettend grappig, etc.) herken ik me dan weer wel héél erg.’

Als afsluiting van dit bericht geef ik het woord aan Arjen Lubach die een stapje opzij doet voor Marie Koet

PS. In de komende periode werk ik aan een geschreven versie van de lezing die ik afgelopen november heb gegeven onder de titel “Boeddha en de werelden van Jan .. en alleman”. Het gaat daarbij om de werking van de geest zoals Boeddha die beschreef en of we die kunnen plaatsen in de westerse wetenschap en in het leven van alle dag anno nu. Tot die tijd even geen berichten op de zondagmorgen.

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

Reacties zijn van harte welkom; openbare reacties kun je hieronder plaatsen (werkt niet voor de lezers via Linkedin); privé-reacties naar Jan kun je sturen naar koetjwm@gmail.com.

Op http://dewereldenvanjan.blog kun je je aanmelden voor toezending van nieuwe berichten, je kunt ook een mailtje naar koetjwm@gmail.com sturen. Op http://dewereldenvanjan.blog kun je ook alle voorgaande berichten bekijken.

Berichten die je leuk vindt kun je uiteraard gewoon doorsturen naar familie, vrienden en kennissen.