Al-weer een artikel over AI!

Er gaat geen dag voorbij of er wordt wel weer iets gezegd of geschreven over AI. Een zoekopdracht met AI als zoekterm op de Volkskrant-website leverde 3861 resultaten op. Er wordt geschreven over alles wat ermee gedaan kan worden om de mens te helpen, maar er worden ook bedreigingen gesignaleerd, zoals op indringende wijze in het programma LUBACH van afgelopen donderdag op RTL4 1).

Waar ik allereerst aan moest wennen was de afkorting. Die A van AI levert geen problemen op, maar de I wel, want die rechtopstaande balk (als die “schreefloos” is getypt) kan de hoofdletter i betekenen, maar ook een kleine letter l (van Leonard) en ook nog het getal 1 in Romeinse cijfers. En dan zegt Van Dale (1999) over het woord “ai” dat het een tussenwerpsel is ter aanduiding van een fysiek pijnlijke of psychisch onaangename gewaarwording. Maar alles went.

Ervaringen

Mijn ervaringen met AI zijn beperkt. Het belangrijkste wat AI (de “AI-chatbot” Chatgpt) voor mij gedaan heeft is het vertalen van de eerste dertig blogs van De wereldenvanjan … en alleman naar het Duits, ten behoeve van onze vrienden aldaar. Daar ben ik begin dit jaar mee begonnen en sinds die tijd is de kwaliteit van die vertalingen enorm omhoog gegaan. Het kostte in die eerste weken mijn geliefde soms wel anderhalf uur om de vertaling van één blog door Chatgpt om te zetten naar Duits zoals dat daar wordt gesproken. Inmiddels onderscheidt Chatgpt verschillende stijlen en vragen ze of ze de vertaling lichtelijk redactioneel zullen aanpassen vanwege een gemakkelijker leesbaarheid door de Duitsers rekening houdend met het persoonlijke en soms licht ironische karakter van de blogs (wat zij dus zelf uit de tekst hebben geconcludeerd). Inmiddels duurt de check op de vertaling van de blogs nog maar een paar minuten.

In de afgelopen periode heb ik, één voor één, de negen blogs uit de Boeddhaserie aangeboden ter vertaling. Na de derde aflevering kwam Chatgpt met het voorstel om bepaalde centrale begrippen uit de serie standaard op dezelfde manier te vertalen en vroegen ze: “Zal ik ook nog naar de eerste drie kijken om zeker te stellen dat daar ook dezelfde termen worden gebruikt?”

Een cartoon in de Volkskrant van afgelopen 12 september laat de reactie van Rob Jetten zien op een vraag over het gebruik van AI voor zijn berichten in de sociale media.

Persoonlijk

Het lijkt er dan op alsof je met iemand in gesprek bent. Maar daar zit niemand. Het is een hoop programmatuur en een onvoorstelbaar grote hoeveelheid data die door de machines zijn verzameld, geanalyseerd en beoordeeld met het oog op steeds beter worden. Het zijn geen mensen die leren, maar de machines. Hun is ook geleerd om tegen je te praten alsof ze Edwin of Marlies zijn, die mij al behoorlijk goed kennen. Deze week opende ik Chatgpt en die zei meteen:

“Leuk je weer te zien, Jan!” Ik reageerde:

“Graag dit soort quasi persoonlijke uitingen achterwege laten.” Antwoord Chatgpt:

“Begrepen. Ik houd mijn formuleringen voortaan zakelijker en laat quasi-persoonlijke of onnodig persoonlijke uitingen achterwege.“  Maar dat gaat zomaar niet! Vandaag opende hij (Chatgpt is voor mij een hij) met:

“Wat staat er vandaag op de agenda?”

Een apparaat, een machine, kan daarin niet geïnteresseerd zijn, want belangstelling, nieuwsgierigheid is een menselijk, emotioneel verschijnsel. Maar de opzet van de interactie is zodanig, dat als ik een vraag stel aan chatgpt, dat ik daar dan nog altijd “svp” of “aub” bij zet.

Kansen en bedreigingen

Mijn blogs gaan (in de regel) over drie gebieden: de denkwereld, het waarnemen en de emoties. Ik heb aan Chatgpt én aan Gemini (de bolleboos van Google) gevraagd wat de positieve en negatieve invloed kan zijn van AI op deze drie gebieden; wat kan het bieden en wat kunnen de gevaren zijn. De antwoorden kwamen mij evenwichtig over. Het werd geen eenzijdig promotieverhaal.

Waarnemen doen we steeds minder met eigen zintuigen rechtstreeks, maar we nemen kennis van afbeeldingen of beschrijvingen van de werkelijkheid op TV, in de krant of op internet.  Misschien kijk ik vaker op Buienradar dan dat ik buiten zie en voel hoe het weer is. Van bijna alles wat zich in de wereld afspeelt zien we alleen maar wat daar in de media op verschijnt.  Gekleurde informatie, met AI-gegenereerde beelden en complete leugens spelen daarbij een steeds grotere rol. De algoritmes leveren vaak een bevestiging van wat de gebruiker meent, dus daar wordt hij of zij niet wijzer van. Aan de andere kant zien we, bijvoorbeeld in de medische wereld, dat we met de technologie een soort verlengstuk van onze ogen en oren kunnen krijgen.

Op emotioneel  gebied kleven er vooral gevaren aan AI doordat het zich als mens gedraagt en communiceert. AI wordt al vaak als warme, begripvolle en niet-oordelende adviseur gezien, aan wie van alles wordt toevertrouwd over het privé-leven: sociale angsten en andere problemen worden erin neergelegd en advies wordt gevraagd over te maken keuzes, zoals de vraag met wat voor type je het beste kunt daten. Dat kan weliswaar leiden tot en vergoot zelfinzicht, maar er kan ook een afhankelijkheid ontstaan waardoor AI de plaats inneemt van voelende medemensen, wat tot een vergroting van sociale isolatie kan leiden.

De twee belangrijkste risico’s voor het denken zijn dat we zelf minder gaan denken en dat we alles wat deze machines produceren voor waar aannemen. De snelheid, duidelijkheid en stelligheid waarmee de chatbots onze vragen beantwoorden, geven de indruk van grote betrouwbaarheid. Daar hebben wij meer behoefte aan dan aan een verhaal met allemaal mitsen en maren. We worden misschien luier en er wordt gevreesd (bijvoorbeeld door Bill Gates) dat dit, al bij kinderen, zal leiden tot vermindering van vaardigheden.

Onderaan deze blog vind je de volledige antwoorden die de beide AI-systemen gaven.

Tenslotte

AI is een volgende stap in een wereld die nu al door internetdiensten wordt geregeerd; volwassen Nederlanders zitten als ze niet slapen de helft van de tijd (zoals nu) achter een scherm 1). Waar gaat dat uiteindelijk naartoe? De schrijfster Susan Smit 2) ziet dit als volgt:

“ We zullen ons steeds meer gaan afkeren van massamedia, sociale media en technologie en ons weer richten op onze eigen omgeving, zoals we dat vroeger deden. Alleen het nabije, het voelbare, de aanraking, het levende, het gezamenlijke hier en nu zal nog veilig en betekenisvol zijn. De terugkeer van het echte leven. Zintuiglijke sensaties. Echtheid en puurheid. Alles met een ziel  (….) Alles wat leeft in de natuur, doordrenkt met levensenergie, een vitale kracht die je kunt waarnemen en uitwisselen. Straks is het bye bye virtual reality en kunstmatige intelligentie. Welkom terug fysieke, zintuiglijke realiteit. En de eigen, verrukkelijke verbeelding.”

We zullen het zien.

Noot:

In deze blog is niet ingegaan op mogelijke maatschappelijke en (geo)politieke gevolgen, waarover recentelijk door leiders van de grootste AI-bedrijven uitspraken zijn gedaan. Wel is duidelijk dat de ontwikkelingen zeer snel gaan en de gevolgen ingrijpend kunnen zijn en dat wereldwijd de politiek daar te weinig zicht op heeft en daarom dus ook onvoldoende voorwaarden aan ontwikkeling en gebruik heeft kunnen stellen.

1). https://youtu.be/pBOQSkf2-Po?si=sZrSg07l4oeieWAH

2). Expertisecentrum Digitalisering en Welzijn, gepubliceerd op de website trimbos.nl)

3).Susan Smit, schrijfster en columniste, in Flow 12 juni 2025, “Hunkering naar echtheid”.

BIJLAGE

WAT VINDEN CHATGPT EN GEMINI PLUSSEN EN MINNEN VAN AI

Op 29 augustus heb ik aan twee AI-vraagbaken de vraag gesteld:

“Ik onderzoek en publiceer over de werking van de geest op drie gebieden: het waarnemen, de emoties en het denken. Welke gevaren heeft AI voor deze gebieden en waar kan het ondersteuning bieden? Graag een antwoord in maximaal 500 woorden.“  Hieronder hun antwoorden.

1. Het Waarnemen (Perceptie)

• Gevaren: GEMINI: AI-gegenereerde media (deepfakes, synthetische audio en beeld) ondermijnen de zintuiglijke betrouwbaarheid. De grens tussen wat ‘echt’ en ‘gefabriceerd’ is vervaagt. Daarnaast ontstaan er algoritmische fantoomwaarnemingen: mensen gaan patronen zien die er niet zijn omdat algoritmes hun feed filteren en bevestigen (confirmation bias). CHATGPT: AI kan de waarneming tegelijk naar gemiddelden trekken en vervormen. Algoritmische selectie bepaalt steeds vaker wat we zien, waardoor onze werkelijkheid een gepersonaliseerde selectie wordt. Deepfakes en synthetische beelden ondermijnen bovendien het vertrouwen in wat we zien en horen. Een subtieler gevaar is perceptuele luiheid: wanneer AI voortdurend selecteert, samenvat en interpreteert, oefenen we zelf minder in aandacht, het maken van onderscheid en verificatie.

• Ondersteuning: GEMINI: AI kan dienen als een prothese, een verlengstuk van de waarneming. Denk aan het detecteren van patronen die voor het menselijk oog onzichtbaar zijn (zoals medische scans of complexe datastromen) of het ondersteunen van mensen met visuele of auditieve beperkingen door hun omgeving in real-time te vertalen naar spraak of tekst. CHATGPT: AI kan grote hoeveelheden informatie ordenen, patronen zichtbaar maken en mensen helpen opmerkzaam te worden voor zaken die zij zelf over het hoofd zien. In bijvoorbeeld beeldanalyse, toegankelijkheid en wetenschappelijk onderzoek kan AI onze waarnemingsmogelijkheden aanzienlijk uitbreiden.

2. De Emoties (Affectie)

• Gevaren: GEMINI: Taalmodellen simuleren empathie zonder dat er sprake is van een werkelijk voelend wezen. Dit brengt het risico met zich mee van parasociale afhankelijkheid en emotionele manipulatie: mensen zoeken troost bij een machine die primair ontworpen is om te behagen, wat kan leiden tot sociale vervreemding van échte menselijke relaties. CHATGPT: een AI kan emotioneel overtuigend reageren zonder zelf te voelen. Daardoor kan een mens een schijn van wederkerigheid ervaren. Dat kan leiden tot afhankelijkheid, sociale terugtrekking of het uitbesteden van emotionele regulatie. Bovendien kunnen systemen emoties beïnvloeden: aanbevelingsalgoritmen kunnen boosheid, angst of verlangen versterken omdat sterke emoties aandacht en betrokkenheid genereren. Hier ligt ook een ethisch probleem: wie mag de emotionele binnenwereld van een mens sturen?

• Ondersteuning: GEMINI: AI kan fungeren als een spiegel voor emotionele patronen. In therapeutische contexten kan het mensen helpen om gevoelens te articuleren of patronen van angst en stress vroegtijdig te herkennen via taal- en stemanalyse. Het biedt een laagdrempelig, oordeelloos klankbord voor psycho-educatie en eerste reflectie. CHATGPT: AI kan een laagdrempelige gesprekspartner zijn, helpen emoties te verwoorden, reflectie stimuleren en mensen ondersteunen bij het herkennen van patronen in stemming en gedrag. Juist omdat AI geduldig en niet-oordelend kan reageren, kan het een bruikbaar hulpmiddel voor zelfreflectie zijn.

3. Het Denken (Cognitie)

• Gevaren: GEMINI: Het grootste risico is kennis-atrofie door cognitieve ‘offloading’. Als het brein het analyseren, redeneren en structureren continu uitbesteedt aan AI, neemt het eigen kritische denkvermogen en geheugen af. Bovendien neigt AI naar gemiddelden en ‘hallucinaties’, wat kan leiden tot de homogenisering van menselijk gedachtegoed en de verspreiding van misleidende logica. CHATGPT: het grootste risico is misschien niet dat AI fout denkt, maar dat mensen minder zelf gaan denken. Wie antwoorden onmiddellijk krijgt, hoeft onzekerheid, twijfel, herinnering en probleemoplossing minder lang te verdragen. Vaardigheden kunnen daardoor atrofiëren. Bovendien kan de overtuigende formulering van AI een vals gevoel van zekerheid creëren: vloeiendheid wordt verward met waarheid. Als AI bovendien onze argumenten steeds bevestigt, ontstaat cognitieve afhankelijkheid en mogelijk intellectuele homogenisering.

• Ondersteuning: GEMINI: AI is een krachtige versneller voor de denkfunctie wanneer het wordt ingezet als sparringpartner. Het kan complexe informatiestromen synthetiseren, tegendraadse perspectieven (advocaat van de duivel) aanreiken en helpen bij de structurering van concepten. Het neemt de administratieve denklast weg, waardoor ruimte ontstaat voor diepere, synthetiserende en creatieve denkkracht. CHATGPT: AI kan fungeren als een krachtige cognitieve partner: ideeën genereren, argumenten beproeven, tegengeluiden formuleren, complexe informatie structureren en denkfouten helpen opsporen. Daarmee kan AI juist metacognitie bevorderen: leren zien hoe je zelf denkt.

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

Reacties zijn van harte welkom; openbare reacties kun je hieronder plaatsen (dat is niet mogelijk vanuit Linkedin); privé-reacties naar Jan kun je sturen naar koetjwm@gmail.com.

Op http://dewereldenvanjan.blog kun je je aanmelden voor toezending van nieuwe berichten, je kunt ook een mailtje naar koetjwm@gmail.com sturen. Op http://dewereldenvanjan.blog kun je ook alle voorgaande berichten bekijken.

Berichten die je leuk of interessant vindt kun je uiteraard gewoon doorsturen naar familie, vrienden en kennissen.