Compassie is één van de eigenschappen die we moeten ontwikkelen om vrij te zijn het lijden. De basis wordt gevormd door het besef dat volgens Boeddha’s leer iedereen lijdt en dat we dus allemaal in hetzelfde schuitje zitten en afhankelijk zijn van elkaar. Het zien van de medemens en het zorgen voor zijn welzijn is integraal onderdeel van de leer. 

Jane Goodall, de Engelse bioloog die pas is overleden, heeft compassie ook bij chimpansees gezien en eigenlijk ook alle andere emoties die de mens kent, en zij heeft tot haar grote verdriet ook moeten constateren dat groepen chimpansees elkaar kunnen uitmoorden.  Het brein van de mens is functioneel gezien opgebouwd uit drie delen. Het reptielenbrein zorgt voor overleving door reacties als vluchten, vechten en bevriezen. Daarbovenop is in de evolutie het zoogdierenbrein ontstaan dat er voor zorgt dat groepsvorming plaatsvindt die nodig is om te overleven. Het mensenbrein is in de evolutie daarna gevormd  en zorgt ervoor dat we kunnen evalueren en scenario’s kunnen bedenken, door taal kunnen communiceren en logisch kunnen denken. 

Vanaf het zoogdierenniveau gebeurt overleving van de individuen door de kracht van de groep. 

Als alle koeien lekker liggen te herkauwen is er altijd eentje die staat. Op de uitkijk.  Het is nodig dat nageslacht gezoogd kan worden en dus moeten moeder en kind beschermd worden door de groep. Er is dus een ingebouwd mechanisme dat ervoor zorgt dat groepsleden elkaar in de gaten houden.  Ze zien elkaar en ze spiegelen elkaar. Ook wij hebben een spiegelend brein: als we iemand bedroefd zien kijken, reageren bij ons dezelfde gezichtsspieren als bij degene die bedroefd is. Het meevoelen is dus ook iets fysieks en we maken daardoor aan elkaar kenbaar dat er wat aan de hand is. Als ik een zogenaamd grappig filmpje zie waarin een man hoog in de boom een tak afzaagt waar hij uiteindelijk zelf op bleek te staan, of als vader met dochtertje voorop met de slee de besneeuwde helling afglijdt en uiteindelijk tot stilstand komt tegen de enige boom onderaan de helling, dan krijg ik pijn in mijn onderlichaam, zelfs nu ik dit zo opschrijf. 

En iedereen doet zijn best om “erbij” te horen. Een personage in een roman van Harry Mulisch zei: “Ieder mens heeft geloof ik het gevoel, dat hij er eigenlijk niet bij hoort, bij het leven van de andere mensen. Dat hij op een of andere manier iets anders is, een gast, en hij doet alle mogelijke moeite om te zorgen, dat de anderen dat niet zullen merken. Dat is het gevoel, dat alle mensen gemeen hebben, en daardoor horen ze juist bij elkaar.” 1)

In hoge mate wordt onze maatschappij gevormd door hormonen: 

• als contact met een ander leidt tot de productie van dopamine levert dat een verliefdheidsgevoel op en 
• vasopressine komt vrij bij de ejaculatie en zorgt daarna voor een gevoel van hechting, wat mannen misschien helemaal niet van plan waren, maar zo wordt er toch gezorgd voor langdurige partnerschappen 
• en oxytocine komt vrij bij succesvolle sociale contacten en dat geldt ook voor groepen, zoals een dorpsgemeenschap, een koor, voetbalfans of een club complotdenkers en dat zorgt dus voor een gemeenschapsgevoel.  

Compassie is iets wat ingebakken zit in de mens.  

De meeste mensen deugen is de titel van een mooi boek van Rutger Bregman. Maar het heeft beperkingen. De meeste mensen deugen vooral in relatie tot de groep waartoe ze behoren. We zien door de hele geschiedenis en ook weer duidelijk in de laatste decennia dat op veel plekken groepen scherper tegenover elkaar komen te staan. Ook Jane Goodall heeft dat moeten constateren toen ze heeft meegemaakt dat een groep chimpansees een andere groep helemaal had uitgemoord. 

Maar vaak is het toch zo dat als individuele leden van twee groepen met elkaar gaan praten de tegenstellingen, althans voor die twee op dat moment, weg kunnen vallen. En Rutger Bregman noemt als voorbeeld dat Franse en Duitse soldaten in de eerste wereldoorlog de loopgraven uitstapten en met elkaar geproost hebben en gezongen. 

Een uitspraak van Jezus luidt: “ Is het een verdienste als je liefhebt wie jou liefheeft? Doen de tollenaars niet net zo? En als jullie alleen je broeders en zusters vriendelijk bejegenen, wat voor uitzonderlijks doe je dan?“ (Matteüs 5.43-48). De naastenliefde, de compassie, mag niet beperkt zijn tot de leden van je eigen sociale kringen. 

De cabaretier/filosoof Tim Fransen maakte in zijn laatste show duidelijk dat we afhankelijk van de omstandigheden allemaal wel tot dingen in staat zijn, te doen, te verkondigen en te geloven die je normaal van jezelf niet zou verwachten. Die boodschap sloeg wel aan, want de helft van Carré zong op het laatst “Ik heb een fascist in mij”, waarop de andere helft van de zaal antwoordde: “Maar dat mag de pret niet drukken”. 

Veel Boeddhistische stromingen hebben het niet alleen over compassie maar over “universele liefde”. En dat komt van het besef dat alles met elkaar samenhangt. Niemand minder dan Albert Einstein heeft daar iets over gezegd. 

“ Een mens is een – in tijd en ruimte begrensd – deel van het “universum”, maar hij ervaart zichzelf, zijn gedachten en gevoelens, als iets wat los staat van de rest – een soort optisch bedrog van zijn bewustzijn. Dit bedrog is een soort gevangenis voor ons, die ons tot onze persoonlijke verlangens beperkt en tot affectie voor een paar mensen die ons het naast zijn. Het moet onze taak zijn om onszelf uit deze gevangenis te bevrijden door onze kring van mededogen uit te breiden totdat hij alle levende wezens en de hele natuur in haar schoonheid omvat.” 

En dat is dus ook een opgave van Boeddha, waarbij de derde stap in de evolutie, de komst van het mensenbrein, goed van pas komt. Gewoon iets verder kijken dan waar het zoogdierenbrein op uitkomt met al die emoties, bijvoorbeeld met de vraag: “Is dat zo?” 

__________________________

Foto chimpansees: pixabay pixel-mixer-chimpanzees-1273602_1920

Foto koeien: pexels falling-down-1646999239-27669819

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

Je kunt reacties achterlaten via de knop hieronder; die reacties kunnen ook voor anderen zichtbaar zijn. NB Die knop werkt niet wanneer je dit bericht leest op Linkedin.

Op http://dewereldenvanjan.blog kun je je aanmelden voor toezending van nieuwe berichten, je kunt ook een mailtje naar koetjwm@gmail.com sturen. Op http://dewereldenvanjan.blog kun je ook alle voorgaande berichten bekijken.

Berichten die je leuk vindt kun je uiteraard gewoon doorsturen naar familie, vrienden en kennissen.