OVER DAGEN, NACHTEN EN WEKEN

Dag en nacht

Het ritme dat ons het meeste dwingt is het ritme van een etmaal dat wordt geregeerd door de draaiing van de aarde om de eigen as. Het heeft op twee niveaus een grote invloed. Het menselijk lichaam reageert op het licht en donker leidend tot een waak- en slaapritme. Maar ook op sociaal niveau is bijna alles afgestemd op het dag- en nachtritme. Ik sta er altijd weer van te kijken als ik op de maandag na onze koorrepetitie de Randweg rond Haarlem, praktisch een snelweg, oversteek. Dat ik dan door het rode fietsersstoplicht kan rijden zonder dat er ook maar iemand is die dat ziet, vermoed ik dan. En dan is het pas net na de klok van 12.

Omdat ik overdag niet veel verplichtingen heb, hoef ik ’s avonds niet op de klok te kijken of ik al naar bed moet. De laatste weken was het vaak voetbalsamenvattingen om 23:30 uur en daarna nog even Pauw en De Wit terugkijken. Ik kom tot de conclusie dat ik een avondmens ben. En ’s ochtends duurt het best wel een tijdje voordat de ochtendrituelen voorbij zijn, ook al heb ik geen fysieke ochtendkrant meer. Eerst nog een koffie, voordat ik echt iets ga doen.

Binnen de 24 uur bevinden we ons in twee werelden: de wakkere wereld en de slaapwereld. En in de slaapwereld rusten we niet alleen uit in lichamelijk opzicht, maar wordt er hard gewerkt om allerlei indrukken van de dag een plekje te geven in een bijzonder intensief proces. Als mensen zeggen, bijvoorbeeld nadat ze een Olympische medaille hebben gewonnen, ik besef het niet helemaal, “Ik moet het nog een plekje geven”, dan hebben ze het niet over waar die medaille moet worden opgehangen thuis, maar waar die gebeurtenis in het hoofd ergens moet worden opgeslagen en wat de relatie is met alles wat er al in zit. Dat gebeurt in de REM-slaap-fase, waarbij REM staat voor Rapid Eye Movement. Die komt meestal een keer of vier voor per nacht en die zorgt ervoor dat oude en nieuwe informatie in de ochtend geordend weer beschikbaar is.

Zonder die REM-slaap worden mensen gek.   

De Week

De week bestaat al zo’n 3500 jaar, vanaf het moment dat Mozes met de tien geboden de berg Sinaï afkwam. Elke zevende dag moest er gerust worden. In de Joodse religie was dat de zaterdag, maar in de christelijk wereld werd dat de zondag (en niet de sabbat), zo heeft keizer Constantijn de Grote dat in het jaar 321 vastgesteld. En de zondag is, weliswaar in afnemende mate, een dag waarop het werk door de meeste mensen in de westerse wereld wordt neergelegd. Tot de jaren ’60 was de werkweek zes dagen lang.

Ik dacht altijd dat er nog een periode was dat er 5 ½ dag werd gewerkt. Misschien ook omdat ik op de middelbare school op zaterdagochtend nog les had. Bij mij kwam deze week het liedje “Maar Zaterdagsmiddags” in mijn hoofd op, ongetwijfeld veel gedraaid bij de Arbeidsvitaminen. Ik altijd dacht dat dat een vrolijk lied was vanwege de vrije zaterdagmiddag. Maar ik heb er een opname van gevonden en daaruit bleek een ander verhaal. Het bleek een lied uit 1953 van Eddy Christiani, waaruit de volgende tekst:

” Maar Zaterdagsmiddags, is alles voorbij, Dan zijn er weer centjes, dus moeder lacht blij. Dan kan ze weer halen en alles betalen, ’t Is even voorbij, met de uitkienerij”

Het was vlak na de oorlog, de mannen werkten en aan het eind van de week kregen zij het loonzakje mee.  In 1958 adviseerde de SER nog negatief over werktijdverkorting die tot een vijfdaagse werkweek zou leiden. Maar er was vraag naar arbeid en werkgevers gingen adverteren met: “bij ons kun je ook een vijfdaagse werkweek krijgen”, die aanvankelijk 5 x 9 uur was, maar eind jaren ’70 overal was teruggebracht naar 40 uur.

Zo rond 1960 was deeltijd nog een onbekend fenomeen. Het aandeel vrouwen in het arbeidsproces was heel klein. Mijn moeder werd ontslagen uit haar kantoorbaan, toen ze op haar 23^e trouwde; later heeft ze rond haar 40e nog een tijdje bij Sporthuis Centrum in de verkoop gestaan, maar nadat ze twee jaar later zwanger en daarna bevallen was van mijn jongste zusje heft ze dat niet meer opgepakt. 1)

Domibo

Lange tijd zagen alle vijf de werkdagen er hetzelfde uit. Maar deeltijd werd steeds meer een recht. Ik heb zelf vanaf mijn 50^e niet meer dan vier dagen per week gewerkt.

Even in getalsmatig perspectief: bij de overgang van een zesdaagse naar een vijfdaagse werkweek daalde het aantal werkuren met 16,5 % maar het aantal vrije dagen steeg met 100%. En: voor mijn vierdaagse werkweek (4 x 9 uur) ging ik op maandag 7:15 uur van huis en de week eindigde op donderdag 19:15 uur, dat is dus precies 3,5 etmaal, de helft van de week dus vrij; dat klinkt best luxe, toch? Dat was het ook voor mij!

Inmiddels is in veel banen thuis werken mogelijk en dat heeft er toe geleid dat vooral de dinsdag en de donderdag kantoordagen zijn (gevoelsmatig het weekend toch een beetje verlengen en op vrijdag vanuit huis aan het weekend beginnen). Op dinsdag en donderdag staan er de meeste files en de vrijdagmiddagborrels (vrijmibo’s) zijn vrijwel helemaal verdrongen door de domibo’s.

En wat ben ik blij dat je op zaterdag niet meteen eten in huis moet halen voor het hele weekend, dank zij de winkels die op zondag open zijn. Op zaterdag ging ik met een briefje, door mijn moeder geschreven op de afgescheurde envelop-omslag van de Gemeente-Giro Amsterdam, met zo’n rieten boodschappenmand naar de kruidenier Bastiaan en het duurde lang en het was zwaar. Vooral als er ook nog één of twee kerst-, paas- of pinksterdagen achteraan kwamen.

Nog even over andere ritmes

Er zijn nog meer ritmes die voor ons belangrijk zijn 2).  We hebben de ademhaling en de hartslag die reageren op inspanning en ontspanning, maar er zijn ook allerlei verhalen in de omloop over wat maan en sterren doen. Ik kom op die maan en sterren later nog wel een keer terug. Het zal dan denk ik vooral gaan over de vraag op welke manier we het leven een beetje overzichtelijk kunnen houden.

__________________________

1. Inmiddels ziet het er anders uit: 45 % van de beroepsbevolking is vrouw, maar er is wel een groot verschil in het aantal dat een voltijdbaan heeft. Bij de mannen is dat 80 % en bij de vrouwen 35%. Bron: CBS
2. Toen ik over het onderwerp ritmes begon te denken en te schrijven kwam bij mij steeds het liedje van Rob de Nijs in mijn hoofd, dat begint met: “Zachtjes tikt de regen op m’n zonderraam, ‘t ritme van de eenzaamheid; Die regen zei: ‘We waren zo gelukkig saam’, maar nu is dat verleden tijd.“ Ik heb besloten hier in dit bericht toch niet op in te gaan, zeker niet toen ook de passage: ”Kom, vertel me regen wat ik voel, maak haar hartje vurig want ze is zo koel” langs kwam. Ik heb geleerd om niet meteen ogenschijnlijke onmogelijkheden af te wijzen als onzin, maar een regen die zich zo verplaatst in een mens dat die beter weet hoe je je voelt dan jezelf en waaraan vervolgens de capaciteit van mediatorschap wordt toegekend gaat mij toch te ver.

Afbeelding: Randweg hoek Pijlslaan Haarlem, 1 maart 2026, 0:02 uur; foto Jan

O O O O O O O O O O

Reacties zijn van harte welkom; openbare reacties kun je hieronder plaatsen; privé-reacties naar Jan kun je sturen naar koetjwm@gmail.com.

Op http://dewereldenvanjan.blog kun je je aanmelden voor toezending van nieuwe berichten, je kunt ook een mailtje naar koetjwm@gmail.com sturen. Op http://dewereldenvanjan.blog kun je ook alle voorgaande berichten bekijken.

Berichten die je leuk vindt kun je uiteraard gewoon doorsturen naar familie, vrienden en kennissen.