DE WERELDEN TOT NU IN 1500 WOORDEN

Woord vooraf

Er zijn nu 76 blogs verschenen in de serie “De werelden van Jan … en alleman”, de beschrijving van een reis door de zintuiglijke wereld en de denk- en de gevoelswereld van Jan … en alleman. Ik heb voor mezelf geprobeerd om te kijken wat zijn nou de hoofdlijnen van wat ik op die reis ben tegengekomen. Wat zijn de dingen die mij zijn opgevallen? Wat heb ik bij mijzelf ontdekt en kan ik dat dan misschien terugleiden naar wat voor “de mens” geldt?

Hieronder, met ongeveer 50% meer tekst dan je van me gewend bent in een bericht, enkele eerder beschreven ervaringen van Jan en een kort beeld van “alleman”.

I Snel

Ik zag een volle maan met een hapje eruit. Het was een maansverduistering. Ik wilde al iedereen bellen om te zeggen: “ga gauw naar buiten want het is zo mooi!”, maar toen zag ik dat er ook een hapje uit de straatlantaarn was verdwenen en realiseerde me dat ik die middag bij de opticien een felle lichtstraal in mijn oog had gekregen, waardoor blijkbaar een deel van het netvlies het niet meer deed.   1)

Wij kunnen snel, heel snel, reageren op signalen van buiten. Alles wat we zien of horen wordt aan een onmiddellijke inspectie onderworpen. En er is dan, voordat het je bewustzijn heeft bereikt, al een beoordeling: is er gevaar, is er iets te halen of is er niets aan de hand en dan maakt ons lichaam ons direct klaar voor eventueel noodzakelijke actie.

We hebben minder dan een seconde nodig om bijvoorbeeld een straatbeeld te onderkennen. Maar we hebben in die korte tijd maar heel weinig echt gezien. De rest wordt door ons onderbewuste ingevuld en we leven dus in een soort “virtual reality”.

En als iemand iets vertelt hebben we vaak al direct ons (voor)oordeel klaar; heel vaak té snel, ook al omdat we onze reactie al aan het voorbereiden zijn en daardoor maar half luisteren. En daardoor ook vaak onjuiste conclusies trekken.

II Alsmaar door

Op een vakantie aan de Middellandse Zee heb ik twee keer op een surfplank gestaan. De eerste keer ging meteen aardig, maar de tweede keer lag ik alleen maar in het water. Toen bedacht ik de Eerste Wet van Koet: “Als iets de tweede keer minder goed gaat dan de eerste keer zit er geen vooruitgang in, dus kun je er het beste mee ophouden”. 2)

Wij zijn altijd op zoek naar iets dat ons bevredigt, bevrediging die fysiek wordt gerealiseerd door dopamine. Omdat de uitwerking van dopamine van korte duur is, en verslavend, zoeken we steeds naar nieuwe.  Is het ene gelukt dan komt meteen het volgende. En als het niet lukt proberen we het gewoon nog een keer, en nog een keer. Gewoon doorgaan, alsmaar doorgaan, tot we succes hebben. En dan weer verder naar meer succes. Het najagen van dopaminestootjes heeft uiteindelijk van ons “rupsjes-nooit-genoeg” gemaakt.

En de Eerste Wet van Koet is ingetrokken.

III Gespleten

Van de week hoorde ik mezelf zeggen: “Goed gedaan, Jan!”. Gelukkig was er niemand in de buurt, want als ik dat dan gemerkt zou hebben, zou ik mij denk ik wel een beetje geschaamd hebben en tegen mezelf gezegd hebben (maar dan zonder geluid te maken): “Stommerd, dat je zoiets hardop zegt!” 3)

Vanaf het moment dat we kunnen denken en een bewustzijn hebben, lijkt het er op dat we twee personen in één lichaam hebben: enerzijds een wezen dat handelt en voelt, met pijn en genot, daarbij geholpen door praktische denkmogelijkheden, en anderzijds iemand die naar dat handelende lichaam zit te kijken, oordelen daarover te geven en probeert (bij-)sturing te geven aan die handelende persoon.

Er zijn veel stemmetjes in ons hoofd die kunnen staan voor verschillende karaktertrekken of eigenschappen, zoals “het kind in jezelf”, “de verzorgende moeder” en “de rechter”. Maar soms identificeren we ons met zo’n stemmetje en dan zijn we – voor dat moment of langer – weer iemand anders, dan bén je die bezorgde moeder of de rechter. 

En dan is er de zoektocht naar jezelf, want je moet je zelf zijn, zeggen ze, waarbij Sylvia Hubers moppert dat ze er niet bij zeggen wie dat dan is. Tim Franssen zegt dan eenvoudig als je jezelf niet kunt vinden: “Kijk dan waar je hem (of haar) het laatst hebt gezien”. En wie is dat dan, die zichzelf zoekt?

IV Niet nu

Soms denk ik aan dat oude huisje waarin ik in 1975 woonde. Ik denk dan meteen aan mijn eerste echtgenote, en aan onze relatie destijds, ruzie met de cafébaas om de hoek, ik denk aan de drankwinkel annex pannenkoekenhuis tegenover ons in de straat en dan gaan de gedachten meteen naar een ander pannenkoekenhuis: Panneland in de Waterleidingduinen, waar ik twintig jaar geleden was met een teamuitje en over een paar weken zie ik diezelfde ex-collega’s weer en ik verheug me daarop. 4)

In die associatietrein zijn we in de gedachtenwereld, bestaande uit in de tijd vervormde herinneringen (het verleden), en anderzijds uit bedachte beelden van een werkelijkheid die er nog niet is (de toekomst). Met de bij die beelden tegelijk geproduceerde gevoelens.

Wat niet helpt is dat onze maatschappij heel erg bezig is met het behalen van succes, en dat ligt dan altijd in de toekomst, waarbij het een misverstand is om te denken dat je daar, in die ongewisse toekomst, heel gelukkig van zal worden, ook al omdat er op dat moment alweer zorgen en “nieuwe uitdagingen” liggen.

Bij Sunweb zeiden ze dat vakanties erom gaan om herinneringen te maken. Het idee van het maken van herinneringen brengt ons nog verder weg van genieten in het moment, terwijl de vakantieverhalen meestal gaan over wat er allemaal misging.

V Eigen roem

Misschien herken je deze situatie: je staat onder de douche en in jezelf zeg je: “Ik ga nu onder de douche vandaan”. Dat zei ik ook een keer maar er gebeurde niets. Vele minuten later trof ik mezelf aan, ik was mezelf aan het afdrogen. Van wat er in die tussentijd was gebeurd kon ik me niets herinneren. Maar mijn lichaam moet op een gegeven moment de kraan dicht hebben gedraaid.  Mijn denkhoofd was niet de baas. 5)

We denken dat we heel wat zijn. Vooral succesvolle mensen hoor je vaak zeggen: “als je maar hard genoeg je best doet, kun je alles bereiken”. Dat gaat natuurlijk voorbij aan allerlei gunstige omstandigheden die noodzakelijk waren voor het succes.

Maar er is meer. Wij worden veel meer dan we ons bewust zijn, gestuurd door ons onbewuste;  denk maar aan de wervingsslogan van de NS van een aantal jaren geleden: “Op een dag word je wakker en je weet: ik word conducteur”. En vervolgens ga je redenen bedenken waarom dat een goede keuze is en maak je het een beslissing is van je “jezelf”, van je denken.  

VI  Leve ons!

De auto vóór ons was op een heel bijzondere, wat stuntelige, manier aan het inparkeren. Ik keek even of ik iets van de chauffeur kon waarnemen. “Een vrouw!”, zei ik. Ik weet niet met welke toon ik het zei, maar de reactie van de naast mij zittende  dochter was duidelijk: ik was ouderwets en ongelooflijk discriminerend. 6)

De mens overleeft, net als dat het geval is bij veel diersoorten, dankzij samenwerking in groepsverband. We kijken af en leren van elkaar, kunnen ook goed de emoties van anderen zien en kunnen daardoor voelen wat anderen ervaren. Die vaardigheden zetten we vooral in voor onze eigen groep. Die geeft ons bescherming.

Daarom horen we graag bij een groep, waar je het over “wij” hebt en doen we er veel voor om niet uit de toon te vallen, behalve als we denken dat we daardoor juist respect in de groep krijgen. Tegenover elke “wij” staat een “zij”. En elke “zij” (hunnie, die anderen) krijgt van ons bewust of onbewust, hardop of onuitgesproken, een etiket en achter dat etiket zit dan een inhoud over die verzameling mensen – die niet altijd klopt 7) – die “wij” (mijzelf daaronder begrepen) graag op alle leden van die groep loslaten.

Als je de fans van twee voetbalclubs (voetbal is een metafoor voor het leven wordt wel gezegd) vaak met elkaar bezig ziet, kun je misschien begrijpen hoe het kan dat er oorlog op de wereld is. En mannen en vrouwen gedragen zich ook vaak als “wij” tegenover “zij”.  

Ook hierboven sprak ik steeds over “de mens”, of “alleman” in algemene termen alsof iedereen zo precies in elkaar zit. Dat is dus niet zo.

VII En toch….

Het is geen uitgesproken positief beeld dat ik hierboven schets.  Maar We moeten denk ik erkennen dat die snelheid, het alsmaar doorgaan, het onszelf kunnen bezien, het bezig zijn met verleden en toekomst, onze eigendunk en het wij-gevoel er allemaal door de eeuwen heen voor gezorgd hebben dat we hier nu zijn, dat we als mensheid de gevaren van het leven op aarde hebben overleefd en dat ik dit nu kan opschrijven.  Maar het ongebreideld volgen van de impulsen die hierboven zijn beschreven hebben tot oorlogen, vernietiging en menselijk leed geleid.

Tegenover de race van groepen en individuen naar maximale bevrediging voor zichzelf staan als positieve krachten de rede, het respect voor wat leeft en de liefde.

Het zorgen voor een evenwicht tussen die primaire impulsen en de positieve krachten is, lijkt mij, de uitdaging van de mensheid en van elk individu.

______________________

Alle cursief gedrukte delen komen uit eerdere berichten/blogs van https://dewereldenvanjan.blog

1)Uit blog 7 De maansverduistering

2)Uit blog 16 Niet zo klaar als een klontje

3)Uit blog 9 Het is druk boven

4)Uit blog 11 In de trein met Georgina Verbaan

5)Uit blog 33 Doet ie ’t of doet ie ’t niet

6)Uit blog 71 Ik wist niet dat ik het in me had

7)Er zijn onderzoeken die juist aantonen dat vrouwen beter inparkeren; zo maken ze minder schade dan mannen bij het inparkeren ondanks dat ze minder vaak gebruik maken van hulpmiddelen als een achteruitrijcamera. 

O O O O O O O O O O O

Reacties zijn van harte welkom; openbare reacties kun je hieronder plaatsen; privé-reacties naar Jan kun je sturen naar koetjwm@gmail.com.

Op http://dewereldenvanjan.blog kun je je aanmelden voor toezending van nieuwe berichten; je kunt daar ook alle voorgaande berichten bekijken.

Afbeelding: Jan