OM RUSTIG OVER NA TE DENKEN

Het valt niet mee, de wereld van het denken. We denken niet alleen te veel en onnodig, maar als we het doen ook vaak onjuist; een beetje goede redenering opzetten lijkt makkelijker dan het is. Eigenlijk heb je meestal al een standpunt, een conclusie in je hoofd (of in je lijf) en dan komt de redenering pas. Die natuurlijk altijd moet uitkomen op wat je er al van vond. En als je al een goede redenering hebt, betekent dat nog steeds niet dat je daarmee de anderen overtuigt. Studenten in Amerika kregen allemaal dezelfde literatuur te lezen over de doodstraf, maar na afloop bleek dat de voor- en de tegenstanders van de doodstraf daardoor alleen maar werden gesterkt in het standpunt dat ze al hadden. 

Maar het begint natuurlijk met correct denken.

Femke

Op de één of andere manier word ik vaak getrakteerd op de uitspraak van iemand die de top heeft bereikt: “Als je maar hard genoeg werkt en je best doet, dan kun je al je dromen realiseren”. Op de Olympische Spelen krijg je bijna alleen maar winnaars in beeld en je kon deze zomer elke dag wel zo’n uitspraak horen. Als ze een beetje rustig hadden nagedacht, zou hun al snel duidelijk zijn geworden dat dit gewoon niet juist is. Het verwaarlozen van alle externe omstandigheden en aangeboren vaardigheden die een voorwaarde waren voor het succes worden dan even terzijde geschoven en wat blijft is een bedenkelijke eigenroem die, zo leerde ik al op de lagere school, stinkt. Als je dan onze succesvolle atlete Femke Bol hoort, die, als ik het goed heb gehoord, zegt dat ze zo’n fantastische trainer heeft en zoveel hulp van alle teamgenoten en natuurlijk de hulp die ze altijd van haar ouders (want wie anders brengt haar jarenlang naar al die atletiekbanen?) heeft gekregen, dat is dan echt een verademing.

Te korte spieren

Een klein voorbeeldje komt van Ernst-Jan Pfauth die recent een goed boekje heeft geschreven over het bereiken van focus en geluk door intentioneel leven. 1) Hij wilde graag een marathon gaan lopen, ging stevig aan het trainen en vorderde goed. Maar toen hij een keer twee mannen wou inhalen die, naar even later bleek, juist aan hun eindsprint waren begonnen, heeft hij zich overtraind. Zijn fysiotherapeut zei tegen hem: “je bent een overenthousiaste hardloper met te korte spieren”. Geen wereldtijd op de marathon dus voor Ernst-Jan, never-nooit, hoe intens de wens ook is en hoe hard hij ook gaat trainen. 

Trainen voor het gelijk

Met de auto vermijd ik liefst het door rood licht rijden en meestal lukt dat ook. Maar op de fiets is het een ander verhaal. Op een bepaalde kruising (Leidsevaart – Pijlslaan in Haarlem) weet ik dat er in de stoplichtcyclus een periode zit dat het stoplicht voor mij op rood staat, maar waarin ik als fietser toch veilig naar de overkant kan en dat doe ik dan ook vaak.  Meestal begin ik in mijn hoofd dan al met een discussie met een denkbeeldige agent die mij wil bekeuren. Ik haal alles uit de kast om mijn gelijk aan hem duidelijk te maken. Onzin natuurlijk, want het mag gewoon niet. Maar onbewust ben ik dus aan het trainen om mijn gelijk te kunnen aantonen en ik doe het gesprek met de denkbeeldige agent zo vaak dat ik mijn verhaal bijna geloof. 

O ja, die gedachten krijgen soms ook nog een vervolg. Ik denk dan: ik ga helemaal niet in discussie als die agent me toch gaat aanhouden. Dan zeg ik, zodra hij of zij me de les gaat lezen: geef me nou maar meteen die bekeuring en bespaar me je preek. Maar ik betwijfel of ik zo moedig ben om in die bewoordingen het bevoegd gezag toe te spreken.  

Zou het een zebra zijn? 

In een Duits onderzoek werd de vraag voorgelegd: neem in gedachten een man, het is Mark, een magere Duitse man, brildragend en hij houdt van Mozart. Wat denk je dat waarschijnlijker is: (a) Mark is een vrachtwagenchauffeur of (b) hij is hoogleraar literatuur aan de Universiteit van Frankfurt? De meeste mensen denken (b), maar hebben er niet bij stilgestaan dat er in Duitsland 10.000 keer zoveel vrachtwagenchauffeurs zijn als hoogleraren literatuur in Frankfurt. 2)

Een voorbeeld uit de medische wereld: als iemand bij de dokter komt met een migraine kan dat duiden op een virale infectie maar ook op een hersentumor. Artsen wordt geleerd om eerst te checken of het een virus is, omdat dat vele malen vaker voorkomt en ook nog minder onderzoektijd vraagt. Het motto in hun opleidingen is dan ook: “Hoor je hoefgetrappel, verwacht dan geen zebra”. 

Creatiever door meditatie?

In Lelystad is een wijkje, genaamd Sidhadorp, waar beoefenaars van de transcendentale meditatie (TM) bij elkaar wonen en werken. Op de website staat: “Dat je door TM creatiever en ondernemender wordt, blijkt uit het ongewoon hoge aantal kunstenaars en zelfstandigen dat in het Sidhadorp in Lelystad woont.” Dat blijkt helemaal niet daaruit: het is zeer goed mogelijk dat deze mensen al kunstenaar of zelfstandig ondernemend waren toen ze er in kwamen wonen. En misschien zijn ze daar juist minder creatief en ondernemend geworden. 

TM heeft in de jaren 1960/70 zichzelf gepromoot door te verklaren dat misdaadcijfers in de Amerikaanse steden drastisch afnemen als meer dan 1% van de bevolking aan TM mee zou doen. Als ik uit de incorrecte redenering van het Sidhadorp de conclusie zou trekken dat ze er in Amerika ook wel naast zullen hebben gezeten, zou ik mij ook schuldig maken aan het onterecht trekken van een conclusie, feitelijk leidend tot een verdachtmaking. Maar ik heb het wel een moment gedacht. In eerste instantie was het snelle Systeem I van Kahnemann 3) aan het woord dat altijd binnen een seconde een oordeel heeft: positief, negatief of neutraal, en vaak onjuist. Pas daarna ga je echt denken met Systeem II. 

Onrust

“De laatste tijd wordt er veel gesproken over de manier waarop politiek wordt gedreven, met een nerveuze gedrevenheid. Goede vooruitzichten voor de toekomst kunnen hoe dan ook niet worden gegeven als de mens niet verandert, want er zijn verschillende schadelijke invloeden die epidemisch worden overgedragen van de ene mens op de andere.” 4)

Dit zei Rudolf Steiner in 1911. Hij sprak over de onrust in de mens die hij zeker in die jaren vlak voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog heeft ervaren en die steeds groter werd en die, in zijn meest lichte vorm, tot uitdrukking zou kunnen komen doordat mensen niet (meer) in staat zouden zijn om een gedachte fatsoenlijk vast te houden en werkelijk in zijn consequenties door te denken, omdat ze steeds van de ene naar de andere gedachte springen. Zo keek Rudolf Steiner ernaar meer dan honderd jaar geleden.

We krijgen vele malen meer informatie binnen dan destijds; we besteden gemiddeld drie uur per dag 5) aan “media” en we zijn steeds meer gewend om in zeer korte tijd veel berichten te scannen. En, denk ik, steeds minder tijd om dingen rustig te overdenken, te wegen, van twee kanten bekijken. En misschien zijn we dat met z’n allen een beetje aan het verleren. En dat is bedenkelijk.

_________________________

1)Ernst-Jan Pfauth. Intentioneel leven. 2024

2)De denkfout heet het Base-Rate Neglect, in het Nederlands kom je het wel tegen als “verwaarlozing van de noemer”. De voorbeelden zijn beschreven in Rolf Dobelli. The Art of Thinking Clearly. 2013.

3)Daniel Kahneman. Thinking, Fast and Slow. 2011. In Nederlandse vertaling: Ons Feilbare Denken. Zie ook blog 11. In de trein met Georgina Verbaan.

4)Geparafraseerd uit Rudolf Steiner. Innerlijke rust. 2020

5)Gebruik social media 2024: http://www.afix.nl/social-media-cijfers-2024

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

Foto door Frans van Heerden: https://www.pexels.com/nl-nl/foto/dieren-beesten-strepen-zebra-s-12414553/

Reacties zijn van harte welkom; openbare reacties kun je hieronder plaatsen; reacties naar Jan kun je sturen naar koetjwm@gmail.com.

Op http://dewereldenvanjan.blog kun je je aanmelden voor wekelijkse toezending; je kunt daar ook alle voorgaande berichten bekijken.