OVER SCHAAMTE, SCHULD EN SPIJT

Schaamte en schuld waren er volgens de bijbel al vanaf de eerste mensen. Zij hadden gegeten van de boom der kennis van goed en kwaad en zagen dat ze naakt waren. Schaamtevol en schuldbewust verlieten zij noodgedwongen het paradijs en bezorgden de mensheid die uit hun samenzijn ontstond voor altijd de erfzonde, die wel een beetje, maar niet helemaal kon worden gewist door de doop. (Toen ik op Google het woord erfzonde intoetste als zoekterm was het eerste resultaat “Belastingvrij Nalaten”, maar dat lukt dus niet, je kunt niet voorkomen dat je het nageslacht zodra het ter wereld is gekomen belast met de erfzonde).

Mijn grote schuld

Ik was denk ik een jaar of tien toen we in de klas de oefening van berouw hebben moeten leren:

“Barmhartige God,

ik heb spijt over mijn zonden,

omdat ik uw straffen heb verdiend;

maar vooral, omdat ik U,

mijn grootste Weldoener en het hoogste Goed,

heb beledigd.

Ik verfoei al mijn zonden

en beloof, met de hulp van uw genade,

mijn leven te beteren en niet meer te zondigen

Heer, wees mij zondaar genadig!

Amen.”

Biechten

En deze gebeden hebben we moeten leren vóórdat we onze eerste communie mochten doen. Met die eerste communie hoorde je er pas echt bij. Als “communicantje” moet je natuurlijk wel een gezuiverde ziel hebben en daarvoor was de biecht uitgevonden, waarmee je de zonden kon uitwissen en met een schone lei weer beginnen. Dat viel nog niet mee want ik kon als acht- of tienjarige echt niet bedenken wat ik nou verkeerd had gedaan. Mij staat bij dat ik toen maar wat verzonnen heb; iets in de trant van “uit de suikerpot gesnoept”. Toen ik mij een aantal jaren later bewust werd van mijn puberale, verkennende onkuisheden in gedachten en daden, was de periode van regelmatige kerkgang en gaan biechten al voorbij. Maar ik sluit niet uit dat daarover toch flarden van schuldgevoelens bleven hangen.

Schuldgevoel

Als je ‘s nachts op een uitgestorven kruispunt door rood heen rijdt, er is immers toch geen verkeer denk je, en je moet op grond van de beelden van camera’s die jou niet waren opgevallen toch een boete betalen, dan is dat natuurlijk helemaal jouw eigen schuld (dikke bult). Maar dat hoeft je helemaal geen bijzonder gevoel te geven, gewoon domme pech.

Een schuldgevoel krijg je als je iets hebt gedaan ten nadele van anderen en wat tegen  je eigen normen ingaat. Je hebt iets gedaan of nagelaten waarvan je vindt dat je dat niet had moeten doen. Dat kan heel snel overgaan, bijvoorbeeld als die ander zegt dat het niet zo erg is of omdat je er gewoon geen aandacht meer aan besteedt.  

De Engelse filosoof Alan Watts heeft zelfs gezegd: je moet je nooit schuldig voelen; het is het likken van je gekwetste ego. 1) Je hebt je minder goed gedragen dan je van jezelf had verwacht. Maar je moet accepteren dat het maken van fouten hoort bij het mens zijn, zegt hij. Als je wat wil leren maak je fouten. En de oplossing is: oefenen en die fouten niet maken of minder vaak.  Maar dat is natuurlijk gemakkelijker gezegd dan gedaan.

Sommige mensen blijven zich hun hele leven schuldig voelen. Het is bekend dat schuldgevoelens vaak voorkomen bij mensen die zich in extreme situaties hebben bevonden en daar als enige of één van de weinigen levend uit zijn teruggekeerd, zoals veel mensen die uit de concentratiekampen in de 2^e Wereldoorlog zijn bevrijd. Voor deze bijzonder trieste gevallen levert de vraag waarom zij mochten overleven, en de anderen niet, de bron van een schuldgevoel (“survivor’s guilt”). Het is dan vaak één van meerdere symptomen van een post-traumatisch stress syndroom. 2)

Schaamte

Bij schaamte gaat het niet in de eerste plaats om de beoordeling van je eigen gedrag naar de norm die je jezelf hebt gesteld, maar om het sterke vermoeden dat anderen je gedrag negatief zullen beoordelen. Wekelijks, nee tegenwoordig zelfs dagelijks, zie je op TV voetballers die een grote scoringskans missen of de bal tussen hun benen door laten rollen. Ze slaan dan de handen voor hun ogen, maar vaak storten ze zich op de grond alsof ze daarin willen verdwijnen. Ik heb dat als kind meegemaakt toen ik in een koor een stukje moest fluiten, maar geen geluid tussen mijn lippen vandaan kon krijgen. Het bloed ging eerst naar mijn hoofd maar moest toen blijkbaar snel naar andere plekken in mijn lichaam en ik viel flauw. En dat was precies het (door mij niet bewust) gewenste effect: ik kon door de grond zakken.

Er is, ook op de social media, een enorme set aan codes waaraan in het intermenselijk verkeer voldaan moet worden en er is een grote angst om dingen fout te doen. En als je het fout doet kan dat sociale uitsluiting ten gevolgen hebben. Blijkbaar laat je door rood worden en je handen voor je ogen slaan zien dat je het begrepen hebt en levert dat sociaal voordeel op. Op social media blijft die communicatie achterwege, ze kunnen je lichamelijke reacties niet waarnemen, je wil waarschijnlijk zelfs voorkomen dat ze die zien. En dat is dan weer één van de elementen van armoede in de digitale wereld.

Spijt

Je kunt spijt hebben over je zonden omdat Zijn straffen je te wachten staan. Je zult zeker spijt hebben om die keer in 2010 dat je (“doe eens gek”) 100 bitcoins (waar nog minder waarde achter zit dan in tulpenbollen) had gekocht voor € 6 en die je een jaar later met 1000 % winst hebt verkocht, maar die op 29 november € 93.295.238 waard zouden zijn geweest. Ik heb spijt om al die keren dat ik A deed, maar beter B had kunnen doen. Of laten.

Casus Tom Waes

De Belgische TV-presentator Tom Waes, die ik een paar keer heb gezien in zijn grappige, maar ook wat oubollige en oppervlakkige reisverslagen, is na wat drinken in zijn Porsche gestapt en is op de Ring van Antwerpen, waar je sowieso meestal stil staat, ook tot stilstand gekomen maar dan op een manier waardoor de Porsche total loss geraakte en Tom Waess naar de intensive care moest. Hij verklaarde de volgende dag dat hij gedronken had en daarna in de auto is gestapt. “Onbegrijpelijk. Dat had ik nooit mogen doen. Het is een grote fout, waar ik me verschrikkelijk bij voel. Ik wil dan ook mijn excuses bieden, aan iedereen. Het spijt me verschrikkelijk. “

Tja, dat het hem spijt zal duidelijk zijn. Zijn mooie Porsche naar de Filistijnen, zijn naam te grabbel en dan heeft hij ook nog niet voldaan aan de voorbeeldfunctie die de BRT van hem verwacht. O ja, er was ook nog een wegwerker gewond geraakt, maar daar heb ik hem niet over gehoord. En was het voor hem echt onbegrijpelijk? Was hij tot die tijd nooit met alcohol op in de auto gestapt? Hij zal zich zeker schamen. Maar of er sprake is van schuldbewustzijn kun je aan de buitenkant niet zien.

Dat vind ik meteen zo lastig als je voor de rechter komt. Die kan bij de vaststelling van de strafmaat rekening houden met de vraag of je spijt hebt en of je je schuldig voelt. En dan vraag ik me af of mensen die goed kunnen acteren voor de rechter niet in het voordeel zijn. Tom Waes is ook acteur misschien helpt hem dat. Ten onrechte.

_________________________

1) https://youtu.be/mATo7zh3KYY?si=5uidiGYRsx53itaP

2)https://fondsslachtofferhulp.nl/nieuws/survivors-guilt-betekenis/

0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0

Foto: pexels-mart-production-7219828

Reacties zijn van harte welkom; openbare reacties kun je hieronder plaatsen; reacties naar Jan kun je sturen naar koetjwm@gmail.com.

Op http://dewereldenvanjan.blog kun je je aanmelden voor wekelijkse toezending; je kunt daar ook alle voorgaande berichten bekijken.