OVER ZELFBEWUSTZIJN EN TROTS

Trots zijn, daar heb ik altijd een beetje moeite mee gehad. Ik heb het woord in relatie tot mezelf geloof ik nooit uitgesproken. De uitdrukking “Eigen roem stinkt” heb ik op de lagere school al gehoord en tot mij genomen. Maar als ik er goed over nadenk ken ik dat gevoel van trots wel.

Ik wil vaak spulletjes die ik bij de hand heb of tegenkom graag een beetje ordelijk neerzetten en er een grappige maar nog liever mooie vorm aan geven. Ik doe dat ook wel eens bij Albert Heijn. Als ik de boodschappen uit het karretje haal en op de band neerzet en er is nog tijd voor (soms loopt de band al en verdwijnen de boodschappen direct één voor één in de richting van de kassamedewerker, voorheen caissière), dan zorg ik ervoor dat het geheel aan boodschappen een duidelijke compositie vormt.

Mooi en praktisch

Het moet er gewoon mooi uitzien. En dan ook nog praktisch, dus eerst de boodschappen die straks onderin de tas moeten. En dan zet ik ze ook zo neer dat het duidelijk niet de boodschappen zijn van degene die vóór mij is; een duidelijke afbakening vooral als het voorwerp waarmee de boodschappen van twee verschillende klanten van elkaar gescheiden worden (hoe heet zo’n ding eigenlijk?) ontbreekt. En compact, zodat het een geheel is. En als die verzameling boodschappen dan in één groot artistiek verband klaarstaat, kan ik daar met een trots gevoel naar kijken en verbaast het me altijd dat dat door niemand wordt opgemerkt waardoor mij ook geen applaus toevalt. Dus toch.

Hoop, lef en trots

Trots zijn mag weer, lijkt het. Je hoort het na afloop van een gezamenlijke gebeurtenis vaak zeggen: “applaus voor jezelf”. Maar we zijn ook trots op ons gezin, onze voetbalclub (Ajax dat in één week zowel van Feijenoord als van PSV won), ons nationale elftal, op heel Nederland en er is zelfs een regering die zijn plannen aanduidt met: “hoop, lef en trots”. (Het kabinet hoopt dat ze genoeg lef hebben om trots te kunnen zijn op zichzelf). En ik ben de trotse bezitter van een Toyota Yaris Verso. Trots kun je dus ervaren als je zelf iets bijzonders hebt gepresteerd (een mooi bouwwerk gemaakt van de boodschappen), als de groep waartoe je behoort goede prestaties levert (een mooi concert van het koor) en je kunt trots zijn op je bezit (je nieuwste Rolex, totdat je ervan wordt beroofd, maar dat krijg je ervan als je hem aan de hele wereld laat zien; daarom zie je mij nooit met een Rolex op de social media). 

Hoogmoed

Hoogmoed, trots, ijdelheid en arrogantie worden vaak in één adem genoemd en hoogmoed is de eerste en belangrijkste van de zeven hoofdzonden zoals die door Gregorius de Grote (paus van 590 – 604) zijn vastgesteld, met nederigheid op de eerste plaats van de hoofddeugden.

In de roman La Superba 1) wordt de hoogmoed beschreven van de stad Genua, die zelf ook vaak La Superba wordt genoemd, een bijnaam uit de tijd dat Genua, samen met Venetië, de belangrijkste handelsstad was in het Middellandse Zeegebied. De schrijver is degene die wel als de belichaming van de hoogmoed wordt gezien: Ilja Leonard Pfeiffer (alleen die naam al; maar wat een fantastische schrijver!). Het is een prachtig boek waarin hij alle personages, inclusief de ik-figuur, beschrijft in hun streven naar het bereiken van de idealen die zij koesteren en de hoogmoed die daar eigenlijk voor nodig is, omdat ze om daar te komen waar ze heen willen allemaal stappen moeten zetten die net te groot of net te veel voor ze zijn.

Te positief zelfbeeld

Maar zijn wij niet allen….? Professor Roos Vonk heeft geschreven over zelfbedrog en zelfkennis 2) en beschrijft het instinctieve mechanisme van de mens dat er voor zorgt dat zijn (positieve) zelfbeeld permanent op niveau wordt gehouden. In het zelfbewustzijn hebben mensen de neiging om zichzelf positiever te beoordelen dan ze feitelijk zijn. Liefst horen we geen negatieve feedback. En als we dat horen wordt dat gecompenseerd door positieve verhalen over jezelf en het afzwakken van het betoog van degenen met kritiek.

Roos Vonk vroeg zich af of de zelfoverschatting evolutionair wel handig is. Maar vertelde er ook bij dat mensen die de kritiek van anderen klakkeloos overnemen of een minder rooskleurig zelfbeeld hebben, de neiging hebben te vervallen in depressiviteit, zoals mensen die de Eerste Wet van Koet geloven (“Als de tweede keer dat je iets doet minder goed gaat dan de eerste kunt je er het beste maar meteen mee ophouden”).

Misschien is daarom dat beetje zelfoverschatting de bron van vernieuwing in de wereld: je probeert het niet alleen maar 1 of 2 keer, maar gaat door en misschien lukt het de tiende keer. Van de nieuw opgestarte bedrijven mislukken er veel, maar Thomas Edison formuleerde dat op een tegeltje heel anders: “Ik heb niet gefaald; ik heb alleen tienduizend manieren gevonden die niet werken”.

Reactie

En misschien is trots alleen maar een reactie op een eerder idee van minder zijn of niet genoeg zijn, een compensatie dus. Je hebt twijfels, jou vaak door anderen aangepraat en zet daar dan feiten tegenover waarvan je denkt: maar dat heb ik goed gedaan en je gaat “gloeien van trots”. Dat kan dan de overhand krijgen en dan kan het gebeuren dat je daar onrealistische beelden van eigenwaarde aan gaat toevoegen en zelfs gaat neerkijken op anderen.

De Belgische filosofe Martha Claeys ziet dit ook als het gaat om groepen. Als groepen langdurig ten onrechte is verteld dat ze “minder” zijn, kan een beweging op gang komen waarin de positieve waarden van die groep juist extra worden benadrukt, zoals bij emancipatie-bewegingen. Die bewegingen kunnen leiden tot een meer gelijkwaardige positie van zo’n groep. Dat ziet zij als een positief aspect van trots. Maar ook hier kan het doorschieten en kan het leiden tot onterechte te positieve beelden over de eigen groep en worden de anderen slechter afgeschilderd dan ze zijn.

Conclusie

Het is nu zaterdag 2 oktober, 23:42 uur en ik moet er nog een duidelijk einde aan maken. Ik bedacht het volgende.

Ieder mens van vlees en bloed neemt zijn omgeving waar, heeft gevoelens en doet de dingen die hij of zij doet. Daarnaast zijn er in het hoofd ideeën en oordelen over die mens zelf, een beeld dat hij of zij ook graag vergelijkt met wat hij of zij ziet van anderen. In die beeldvorming denkt de mens vaak dat hij of zij minder is dan een ander, maar tegelijk overschat hij of zij vaak zijn eigen kunnen. Hoe meer die twee afwijken van de realiteit, des te verder zijn ze verwijderd van zichzelf en des te meer innerlijke conflicten zullen ze ervaren. Heb je een realistisch zelfbeeld en oordeel je daar niet over (wat er is, is er; wat je kunt, kun je; wat je doet, doe je) dan zullen je gevoelens en je denken en je doen meer eenheid vormen, een vanzelfsprekendheid, en trots, zelfoverschatting en minderwaardigheidsgevoel zullen verdwijnen.

Je begrijpt dat ik hartstikke trots ben op dit einde.

_____________________

1)Ilja Leonard Pfeiffer. La Superba. 2013

2)Roos Vonk. Mijn ego heeft altijd gelijk. 2023

3)Martha Claeys. Trots. De filosofie van een emotie. 2023

O O O O O O O O O O

foto: pexels.com/lisafotios

Reacties zijn van harte welkom; openbare reacties kun je hieronder plaatsen; reacties naar Jan kun je sturen naar koetjwm@gmail.com.

Op http://dewereldenvanjan.blog kun je je aanmelden voor wekelijkse toezending; je kunt daar ook alle voorgaande berichten bekijken.