OVER DE KRACHT VAN HET VOELEN

Mijn geliefde en ik hebben elkaar leren kennen in een alternatief circuit voor persoonlijke ontwikkeling. Als we dan iemand uit dat circuit een tijdje niet hadden gezien en we vroegen dan bij het weerzien hoe het met hem of haar ging, dan was vaak het antwoord: “Er gebeurt veel, maar het voelt goed”.

Voor mij was het wel een soort kennismaking met mijn gevoelsleven. Een kennismaking die nog steeds voortduurt, ook met deze reis. Ik heb ook lange tijd niet met emoties overweg gekund, ik vond dat ze maar in de weg zaten. Ik denk dat ik daarin niet alleen stond, de psycholoog Marja Postma gaf niet voor niets aan haar boekje over emoties de titel “Emoties wat moet ik er mee?” *)

Inmiddels is mij wij wel veel duidelijk geworden. Onder andere dat emoties in de eerste plaats een fysieke reactie zijn op een zich voordoende situatie, bijvoorbeeld een gevaarlijk uitziende man met dito hond die je op je lekkere wandelingetje opeens tegemoetkomt. Maar ook dat emoties er over de hele wereld zijn en dat emoties vaak ook direct aan het gezicht zijn af te lezen. Paul Ekman **) heeft foto’s laten zien aan mensen over de hele wereld en die konden dan aangeven of de gezichtsuitdrukking van die persoon op de foto  boosheid, walging, angst, vreugde, bedroefdheid of verrassing aangaf.  Dat werd in veel gevallen goed gedaan, maar de score hing toch wel af van de cultuur waartoe de deelnemer behoorde. 

De universele “smilies” en andere “emoticons” laten nog duidelijker de essentie van de bij emoties behorende gezichtsuitdrukkingen zien en worden over de hele wereld gebruikt, hoewel wetenschappers een duidelijk neurologisch onderscheid tussen de zes basisemoties nog niet hebben kunnen vaststellen.

Nuttige fysieke reacties

Het is niet alleen het gezicht dat verandert bij de verschillende emoties. Zo stroomt bij woede het bloed naar de handen, wat het gemakkelijk maakt een wapen te grijpen of uit te halen naar een tegenstander; de hartslag versnelt en een toevloed van hormonen, zoals adrenaline, genereert een stoot energie die sterk genoeg is om krachtdadig op te treden. Bij angst stroomt het bloed naar de grote skeletspieren, zoals in de benen, wat vluchten makkelijker maakt. Tegelijk staat je lichaam stokstijf stil, al is het maar een moment, misschien om tijd te winnen zodat we kunnen nagaan of schuilen of vluchten niet een betere reactie is.

En alles heeft nut: het optrekken van de wenkbrauwen bij verbazing vergroot ons blikveld en zorgt er voor dat er meer licht valt op het netvlies. Dit geeft meer informatie over de onverwachte gebeurtenis en maakt het gemakkelijker om uit te vinden wat er precies gaande is en om het meest geschikte plan van handeling op te stellen. En Darwin beschreef al dat de gezichtsuitdrukking die bij walging hoort is ontstaan door een poging de neusgaten af te sluiten. 

Identificatie

Wat mij opvalt is hoe we over de emoties spreken. We kunnen dingen zien, horen en bijvoorbeeld met onze handen voelen, waarnemen. We kunnen dus spreken over een waarnemer enerzijds en iets dat waargenomen wordt anderzijds. 

Maar als het over de zes genoemde emoties gaat, zeggen we: “Ik ben boos”, “ik ben bang”, “Ik ben verdrietig”. Daarin is er dus een 1-op-1-relatie tussen de emotie en jezelf, een identificatie. Deze identificatie speelt een belangrijke rol als het gaat over emotionele intelligentie; ik kom daar later op terug. 

In theorie is een emotie ook weer snel voorbij: je lichaam heeft zich voorbereid op een onverwachte situatie en kan nu handelen of je kunt constateren dat handelen niet nodig is. 

Maar we weten dat het anders kan lopen. Dreigingen kunnen een permanent karakter krijgen, herinneringen zetten zich vast, situaties worden ontlopen en verdriet kan zich ingraven. Inmiddels is duidelijk uit tal van onderzoeken dat met name het in die situaties niet willen of kunnen voelen uiteindelijk fatale gevolgen kan hebben: de destructieve kracht van het negeren van het gevoel. Het niet willen voelen is het ontkennen van iets van jezelf, een deel van je identiteit.  

Een leven van voelen 

Het voelen van emoties en het voelen van fysieke sensaties ligt dicht bij elkaar. Samen kunnen ze een beeld geven van een leven, misschien meer zeggend dan een cv met opleidingen en werkzaamheden. 

Een voorbeeld:

-       ik voel de warme aanraking van mijn moeder 

-        ik voel alles wat ik in mijn handen neem 

-        ik voel dat ik heb geplast heb in mijn broek 

-        ik voel de klappen die mijn klasgenoot mij geeft 

-        ik voel de ijzeren leuning door mijn handen glijden van de 26 treden tellende stoep van Bilderdijkstraat 46 in Amsterdam (tel maar na) 

-        Ik voel hoe mijn voeten neerkomen als ik van de zevende trede de straat op spring 

-        ik voel het prikken van het hooi in een hooiberg 

-        ik voel de prik en daarna de vreemde werking van de verdoving bij de tandarts 

-        ik voel me onhandig bij het voetballen op het schoolplein 

-        ik voel me buitengesloten van groepjes in de klas 

-        ik voel het bloed naar mijn hoofd stijgen als ik iets verkeerd heb gedaan 

-        ik voel het bloed weer uit mijn hoofd wegtrekken 

-        ik voel me duizelig worden 

-        ik voel me trots als er gelachen wordt om een grapje van me 

-        ik heb het angstige gevoel dat ik ga flauwvallen 

-        ik voel genotvolle seksuele aanraking 

-        ik voel de zon op mijn hoofd 

-        ik voel hoe lekker zacht de kat is als ik hem aai 

-        Ik voel me sterk als ik bij het slechtste weer toch ga joggen 

-        ik voel mij opgesloten in mijn hoofd 

-        ik voel me lekker na het tweede borreltje 

-        ik voel ongeduld als ik het tweede borreltje niet snel genoeg na het eerste kan krijgen 

-        ik voel een verlangen naar ik weet niet wat 

-        ik voel pijn in mijn buik nog maanden na de scheiding 

-         ik voel het voorhoofd van mijn geliefde tegen mijn voorhoofd en heb het gevoel dat ik eeuwig zo zou kunnen blijven staan 

-        ik voel het warme zeewater om me heen in een mooie baai op Mallorca 

-        ik voel me klein, ook al ben ik dan de baas 

-        ik voel me machtig als het loopt als een trein op het werk 

-        ik voel boosheid als er niet naar me wordt geluisterd 

-         ik voel me machteloos als ik geen ijzer met handen kan breken 

-        ik voel opluchting als ik geen baas meer hoef te spelen 

–     ik voel overgave aan de liefde 

-         ik voel ontroering 

-         ik voel me vredig

  

O O O O O O O O

*) Marja Postma. Emoties wat moet ik ermee? Leer jezelf en anderen beter begrijpen. 2012

**) Paul Ekman. Emotions Revealed. 2007

Illustratie: Johan Leo Koet

Eerdere berichten zijn te vinden op www.dewereldenvanjan.blog

Reageren naar Jan: mail naar koetjwm@gmail.com

Reacties die je hieronder invult kunnen voor andere lezers zichtbaar worden.