OVER INDIVIDUALTEIT 
 
Ik was laatst in gesprek met twee vrienden en één van hun constateerde dat het er steeds meer op lijkt dat individualiteit de norm van de samenleving is. Maar dat je tegelijkertijd een grote eenvormigheid ziet. Hij noemde jassen die vooral zwart zijn en als je op Funda de huizen inkijkt zie je overal kookeilanden, strakke inrichting, slanke meubelen, zwarte of grijze kozijnen en witgestucte muren (bestaat het beroep behanger eigenlijk nog?). En toen vroegen wij ons af: hoe individueel zijn we eigenlijk?

Individualiteit wordt wel verbonden met het hebben van een eigen aard,  het beschikken over eigenheid. Het wordt ook wel verbonden met het begrip “persoonlijkheid”. En dat wordt dan als het ware afgezet tegen mensen die dat niet hebben, tegen mensen die zich niet onderscheiden door het hebben van een eigen aard of eigenheid en geen “persoonlijkheid” zijn. Het lijkt een maatschappelijke norm, die wordt losgelaten op zaken die zichtbaar zijn voor anderen, uitingen en gedragingen die merkbaar afwijken van die van anderen.   

Verwante begrippen als “authentiek zijn” en “jezelf zijn” lijken meer uit te gaan van het individu zelf. Maar vandaag kijk ik vooral naar het zichtbare handelen.

Individualiteit in het Drie-lagen-model  

Eerder kwamen we al een model tegen van hoe het brein van de mens in elkaar zit. Het reptielenbrein zorgt voor alle automatische functies zoals temperatuurregulatie, bewegingsfuncties en primaire reacties op gevaar- of genotsituaties. Daar zit weinig individualiteit in.

In het zoogdierenbrein zitten de functies die het mogelijk maken als groep/kudde te functioneren, waarbij het vooral de emoties lijken te zijn die ervoor zorgen dat de individuele leden van de groep zich conform de groepsregels gedragen. Verschillend gedrag kan daar al wat meer zichtbaar zijn. Kijk maar naar dit indrukwekkende filmpje (“Battle at Kruger”), waarin je kunt je zien hoe een kudde buffels en een groep leeuwen met elkaar strijden, met een bijrol voor krokodillen, en wat mij daarin vooral opviel was dat de kuddes deels als geheel opereren, maar je ziet ook duidelijke voorbeelden van individuele acties.

 (Battle at Kruger) 

Er worden binnen de kudde buffels verschillende rollen gespeeld; die zijn niet aangewezen, opgelegd of aangenomen na rijp beraad en overleg, maar die zitten al in het individuele dier opgesloten en als de situatie zich aandient handelt het daarnaar. 

Wij kunnen plannen, ons eigen handelen overzien en overdenken en wij willen weten hoe alles in elkaar zit (bijvoorbeeld hoe dat nu zit met individualiteit).  En wij zijn in staat om primaire reacties uit de twee “lagere” breinen (meestal) te dempen. Waar het mensenbrein mee bezig is, hoe we communiceren, wat we bedenken aan dingen en verhalen, daar kan grote variëteit in zitten.

In gevaarsituaties zie je bij mensen hetzelfde als bij de buffels: bij gevaar lopen de meesten weg, maar er zijn er ook altijd die dan het gevaar direct tegemoet gaan en weer anderen die de tijd even nemen om de zaak te overzien. Dat alles is geen individuele keuze op dat moment maar zit in de aard van het beestje.   

Paniek: vluchten of vechten

Er is geen goed of slecht aan verschillende handelwijzen als zich een calamiteit aandient. Als er brand uitbreekt in de Bijenkorf is het erg onhandig als iedereen zich in de richting van de brandhaard begeeft om te helpen de brand onder controle te krijgen; beter snel naar buiten om de brandweer gelegenheid te geven zijn werk te doen en ervan uit gaan dat winkelpersoneel 112 belt.  En meestal werkt dat ook zo.

Als iedereen in zijn stoel blijft zitten wanneer er een terrorist aanstalten maakt om in een vliegtuig de explosieven die hij in zijn onderbroek had verstopt te ontsteken, dan ga je allemaal je ondergang tegemoet; gelukkig zijn er dan mensen zoals Jasper Schuringa die zonder aarzelen op zo’n klungelende man afstormt en zijn wapens onschadelijk maakt (vlucht NW 253 van Schiphol naar Detroit op 25 december 2009).  Misschien was Jasper de enige die goed zicht had op de situatie in dat eerste superkorte moment waarop iedereen die met zo’n plotselinge dreiging wordt geconfronteerd  een korte „freeze“ heeft,  waarin er een alertheid is en het lichaam zich voorbereidt op actie zoals vechten of vluchten; maar dat vluchten kon al niet meer dus vechten bleef over.

Mensen handelen dan naar hun individualiteit, in relatie tot enerzijds wat ze weten dat ze kunnen en anderzijds waartoe ze gedreven zijn vanuit hun wezen. En de meeste mensen zullen het bluswerk aan de brandweer overlaten en slechts een enkeling zal opstaan om zich op een terrorist te storten. 

Teamrollen

In organisaties wordt vaak gekeken of de teams goed zijn samengesteld. En dan niet alleen of mensen de gewenste opleidingsniveau’s hebben gehaald en of het lekker divers genoeg is, maar ook wat voor verschillende „types“ je in een team nodig hebt om er alles uit te halen wat er in zit.

Er zijn inmiddels zo’n 26 verschillende modellen voor teamrollen. Volgens het Enneagram *), een persoonlijkheidsmodel dat zich met bewust of onbewust gedrag bezighoudt, was ik een jaar of 20 geleden een „waarnemer“, maar als ik hem nu invul ben ik een „avonturier“. Om mij heen hoor ik ook wel eens het begrip „ongeleid projectiel“ noemen en dan vraag ik me af of ze het misschien over mij hebben (het is overigens goed om één avonturier in je team te hebben, maar meestal is een tweede te veel). Ik deed daarnet ook nog een test met het Belbin-model en het laatste wat ik zou moeten doen in een team is volgens die test voorzitter zijn en daar ben ik het van harte mee eens.

Kuddegedrag in het dagelijks leven 

We kennen allemaal wel voorbeelden van het menselijk gedrag waaruit het tegendeel van individualiteit blijkt:

• Massale vakantiegang
• Voetbalsupporters (met als onderscheiden groepen: de thuissupporters en de supporters in het uitvak)
• Een tussenjaar voordat je een vervolgstudie gaat doen (naar Thailand en Australië) 
• Festivals
• Uitzinnig enthousiasme voor een chauffeur (de heer M.V. geboren in België en woonachtig in Monte Carlo)
• Vrienden van Amstel 
• Gaten in spijkerbroeken (in tegenstelling tot gaten in een regenjas)
• Ikea op 2e paasdag  
• Na je dertigste toch maar een gezinnetje stichten 
• Allemaal op Instagram en Tik-Tok  (Facebook is alleen nog maar voor de oudjes)  
• Etc.

Als je dit lijstje ziet, kun je misschien denken: is er nog wel individualiteit?

De laatste paar dagen zit er in onze tuin een merel te fluiten, zoals ik nog nooit heb gehoord. Met prachtige loopjes, die soms zo leuk zijn dat mijn geliefde en ik elkaar aankijken en om die muzikale originaliteiten moeten lachen. Inderdaad: elke vogel zingt zoals hij is gebekt. Soms lijkt het erg veel op het gezang van andere vogels, maar er valt nog genoeg te beleven.

O O O O O O O O O

*) Het enneagram is een negenpuntig figuur dat op basis van de klassieke getallenleer door de filosoof, mysticus en spiritueel leraar Gurdjieff een eeuw geleden is ontwikkeld; in de jaren ’60 zijn aan de verschillende punten persoonskenmerken toegevoegd. Het was in de jaren ’80 en ’90 zeer populair en wordt nog steeds gebruikt, maar in de professionele psychologie nauwelijks. Maar doe ter kennismaking gerust een gratis testje op enneagramwijzer.nl.

Foto: samenstelling uit afbeeldingen van pexels.com door Johan Leo Koet ,

Eerdere berichten zijn te vinden op www.dewereldenvanjan.blog

Reageren naar Jan: mail naar koetjwm@gmail.com

Reacties die je hieronder invult kunnen voor andere lezers zichtbaar worden.