WAARNEMEN VAN WAT ER IN JE LICHAAM GEBEURT

Op onze reis zijn we de vijf zintuigen van Aristoteles (zien, horen, voelen, ruiken en proeven) tegengekomen die zorgen voor het waarnemen van wat buiten ons (lichaam) ligt. Het ging ook kort over het (ook vandaag nog) met enige geheimzinnigheid omgeven vomeronasaal orgaan.  Vandaag gaat het over van alles wat je van binnen kunt ervaren.

Als het over zintuigen gaat lijken de waarnemingen van sensaties binnen ons lichaam een beetje minder interessant en krijgen minder aandacht dan wat en hoe we informatie over de buitenwereld vergaren. Toch zijn ze van groot belang en wordt er elke dag over gesproken. En gezongen.

Ik krijg een heel apart gevoel van binnen
Als jij me aankijkt lieve schat
Wat moet ik zonder jou beginnen?
Hoor je ’t bonzen van mijn hart?
Ik krijg een heel apart gevoel van binnen
Al raak ik jou maar even aan
Dan wordt ’t warm en koud van binnen

(songtekst:  Corry Konings)

Ik ben een koukleum en als het dan over de zintuigen binnen gaat, denk ik in de eerste plaats aan de temperatuurzin. Met de temperatuurzin ervaren we of we het warm of koud hebben. Maar ook als we er niets van merken hebben we een interne thermostaat die registreert wat de warmte van het lichaam is, of dat niet te warm of te koud is en geeft dan zo nodig signalen af aan andere onderdelen van het lichaam die dan de kachel wat hoger zetten of ervoor zorgen dat er wat afkoeling plaatsvindt.

Daarnaast hebben we zintuigen die waarnemen hoe we ons in de ruimte bevinden en bewegen. De evenwichtszin zorgt er daarbij voor dat we rechtop kunnen blijven staan, lopen of zitten. De proprioceptie zorgt ervoor dat we bijvoorbeeld weten waar onze handen zich bevinden.  Als je je handen op je rug hebt, hoef je je niet bewust af te vragen waar die zijn als je die nodig hebt om ze te laten wapperen. Je weet het en je intentie om ze aan het werk te zetten is genoeg om ze uit de mouwen te laten steken. In je hersens zit namelijk een soort Google Maps die je vertelt waar signalen vandaan komen en heen moeten gaan. Wanneer er in je hersens dan iets niet goed gaat, kan het gebeuren waarvoor Toon Hermans destijds naar de dokter ging: “Dokter, als ik hier (wijzend op zijn oor) druk, doet het daar (wijzend op zijn teen) pijn”.
    
De meeste van die zintuigen zul je ook wel bij alle zoogdieren terug kunnen vinden. Albert Soesman, bij leven huisarts en docent o.a. op het gebied van antroposofie en menskunde, heeft zintuigen benoemd *) die specifiek op de mens gericht lijken te zijn, bijvoorbeeld: 
      – “spraak-zin” waarmee je de klanken die door de mensen worden voortgebracht kunt ervaren als taal 
      – “ voorstellingszin” waarmee je aan de hand van die taalklanken de betekenis ervan kunt ervaren, beelden kunt vormen en een voorstelling kunt maken van wat wordt bedoeld 
    –  “levenszin”, waarmee je waarnemingen doet over je constitutie; hoe voel je je: lusteloos, energiek, moe, prettig, pijn; het is ook een waarschuwingssysteem dat antwoord geeft op de vragen die de huisarts je ook zal stellen als je op het spreekuur komt.

In de praktijk werken al die zintuigen niet op hun eentje. Stel je had alleen je visuele vermogen. Als je dan naar de koelkast loopt neemt die koelkast een steeds groter deel in beslag van je netvlies. Je zou dan kunnen denken dat die koelkast steeds groter wordt (“zou het flesje bier ook zijn gegroeid”?). Maar het brein corrigeert dat omdat het door de propriocepsis weet dat we in beweging zijn en misschien de tastzin die registreert dat je je voeten steeds van de grond zet en weer terug. En natuurlijk ook omdat je ruimtelijk denkt en je al weet dat de koelkast een vaste afmeting heeft. En zo zijn er tal van samenwerkingen van de zintuigen die zorgen voor een steeds geactualiseerd en betekenisvol beeld.

Hoogleraar psychiatrie Jan Dirk Blom van de Universiteit Leiden constateert dat we nog veel meer zintuigen hebben. Hij komt op vijftien stuks. “En met alle vijftien kunnen we hallucineren”, zegt hij in een college dat ook op de website van de Universiteit van Nederland is te vinden *). Hij behandelt psychiatrische patiënten en door wat zij vertelden over hun ervaringen constateerde hij dat hij aan de vijf klassieke zintuigen van Aristoteles niet genoeg had. Zo had hij er patiënten bij die hallucinaties hadden op gebieden die we hierboven nog niet tegenkwamen:  
– tijdsgevoel: “de tijd loopt terug”  (we kennen allemaal wel dat sommige uren moeilijker voorbij gaan dan andere; het lijkt soms lang te duren voordat de dag voorbij is, maar “de laatste tien jaar zijn omgevlogen” zeg je dan achteraf.  ) **)
– kynestetische waarnemingen: “ik vlieg” (toen ik met mijn ogen dicht over een weiland rende had ik ook het gevoel los te komen van de grond)  
– het kunnen voelen van een aanwezigheid: “een man met een baard rechtsboven mij”  (80 % van de mensen ervaart wel eens dat er iemand in de ruimte is zonder dat die is waargenomen door zicht, tastzin, ruiken, proeven of horen)
– waarneming van “vormen”of objecten  in het lichaam: “ik voel een schroef in mijn buik draaien” (zelf heb ik soms “een brok” in mij keel).

Blom constateerde dat bij alle vijftien zintuigen die hij benoemde er situaties kunnen zijn dat de hersens signalen afgeven, zonder dat daar een daadwerkelijke, voor derden ook zichtbare, zintuiglijke impuls achter zit of dat zij een signaal anders ‘vertalen’. Zelf heb ik altijd het idee, als ik mijn ogen dicht doe, dat mijn linkerknie 20 cm verder van mij verwijderd zit dan mijn rechterknie. Gelukkig kan ik daarna zien dat dat niet het geval is. Mijn propriocepsis doet het dus blijkbaar niet helemaal goed, de verder van mij gelegen knie is een “proprioceptief hallucinatietje”.  
 
De ervaringen van Jan Dirk Blom maken duidelijk dat wat wij in ons bewustzijn voorgeschoteld krijgen niet altijd hoeft te zijn wat we denken dat het is. Een bekend voorbeeld is de fantoompijn die mensen kunnen ervaren wanneer bijvoorbeeld een been is geamputeerd. De hersenen ontvangen geen signalen meer van dat been, maar verwachten die eigenlijk wel en dat leidt tot activiteit die als pijn in dat been wordt ervaren.  
 
Er gebeurt van alles in ons lichaam. Verreweg het meeste wordt niet opgemerkt. Ook al omdat we nu eenmaal sterk gericht zijn op wat zich buiten ons afspeelt. Corry Konings beschrijft de lichamelijke sensaties die horen bij een plezierige verliefdheid, die zij blijkbaar niet eerder zo beleefd heeft. Snelle beslissingen en oordelen worden niet alleen door het associatieve brein gedaan, maar soms ook door intuïtie. Daarover, over het zesde zintuig en over hoe het zit met algoritmes die ons leven sturen, een volgende keer. Dat dat dan heel interessant kan worden is voor mij zo klaar als een klontje.

Met onze vele zintuigen (ik ben de tel inmiddels kwijt, er is al iemand die schreef dat wij 32 zintuigen hebben) krijgen we informatie uit veel bronnen over de omgeving en over onszelf. Wat wij ervaren is wat ons brein ervan maakt.  En wat we er gewild of ongewild van mee krijgen.  

O O O O O O O O O O O

*) Albert Soesman. De Twaalf Zintuigen, Poorten van de ziel. 1987

**)   https://www.universiteitvannederland.nl/college/hoe-kun-je-met-maar-liefst-vijftien-verschillende-zintuigen-hallucineren  (college van ongeveer 15 minuten)

***)  Douwe Draaisma schreef er over in zijn in 2001 verschenen boek “Waarom het leven sneller gaat als je ouder wordt”.

Foto: Johan Leo Koet

Eerdere berichten zijn te vinden op www.dewereldenvanjan.blog

Reageren naar Jan: mail naar koetjwm@gmail.com

Reacties die je hieronder invult kunnen voor andere lezers zichtbaar worden.