ENKELE NOTITIES OVER ECONOMIE EN MACHT

“Meedogenloosheid (…) wortelt in de natuur. Wurgende orchideeën, doodsbomen, parasietzwammen, spugende cobra’s en brandzuur spuitende insecten , (…) dat woud, waar elk leven ontstaat uit dood, alles groeit ten koste van iets anders, waar ieder wezen op een ander teert, het wegduwt, opvreet en wil verstikken in de strijd om dat ene straaltje licht …”.  Toen ik dat las in Arthur Japin’s roman De zwarte met het witte hart 1), dacht ik aan Monopoly. 

MONOPOLY

Een jaar of zes was ik toen ik met mijn ouders, broer en zus een paar weken op vakantie was in Zandvoort. We waren bij de familie A. in huis. Op een avond was er een opgewonden sfeer, mijn ouders en meneer en mevrouw A. zaten aan tafel, ze maakten veel lawaai en ik zag rood aangelopen gezichten, van waaruit regelmatig uitroepen van vreugde en van teleurstelling klonken. Ze speelden Monopoly. Ik herkende mijn ouders, normaal rustig en ingetogen, helemaal niet meer.

De aanwijzing: “Ga direct naar de gevangenis, ga niet langs AF, u ontvangt geen 200 gulden” ken ik, misschien wel vijftig jaar nadat ik het voor het laatst heb gespeeld, nog uit mijn hoofd, want ik heb het later vaak zelf gespeeld. Met altijd dezelfde uitkomst: iedereen is failliet behalve de winnaar.

In deze blog enkele uitspraken over macht en economie en over enkele machtige mensen.  En het viel me op dat er erg veel M’s zijn op dit gebied.

MARX EN MARKT

Marxisme ontstond in het midden van de 19^e eeuw. Karl Marx constateerde in zijn boek Het Kapitaal 2) dat het economisch stelsel met de opkomst van fabrieksmatige productie leidde tot een vervreemding van de arbeiders die lange dagen in slechte omstandigheden moesten werken om te overleven en anderzijds steeds rijkere kapitaalverstrekkers en een toenemende concentratie van kapitaal. Marx bepleitte dat de productiemiddelen (machines, fabrieken) in handen van de arbeiders zouden komen. Hij was een belangrijke inspirator voor socialistische bewegingen die voor zijn ideeën gingen strijden. Na WO I ontstonden er “radenrepublieken”, staten en staatjes die werden geleid door raden die waren gekozen uit de arbeiders en soldaten, zoals de Münchner Räterepublik in 1919.  Maar dat waren geen blijvertjes. Ondertussen was met de Russische Revolutie in 1917 de eerste staat op Marxistische grondslag gevormd, waarin productiemiddelen aan het volk zouden moeten behoren, waarbij het volk gelijkgesteld is aan de staat en die werd dan gevormd door “de partij” met partijleden op alle niveaus. Feitelijk ontstond er dus een monopolie van de Staat.

Marktdenken overheerst in het westen, de “vrije markteconomie”, zoals die in extreme vorm bepleit wordt door de huidige Amerikaanse regering. Daarin zien we de strijd terug die ook in het oerwoud geldt. In de jaren zestig, bij de studentenbewegingen, werd de theorie van Herbert Marcuse populair, waarbij hij stelde dat de tolerantie van de overheid slechts schijn was, omdat het systeem waaronder uiteindelijk iedereen werkt onderdrukkend is en tot monopolievorming en Machtsconcentratie leidt. Dat leidde volgens hem tot een “ééndimensionale mens” 3) die zich door middel van buitenparlementaire acties zou moeten bevrijden om tot een meer vervullend bestaan te komen. In één van zijn laatste interviews zegt ook Jan Terlouw 4) dat een echt vrije economie niet bestaat, maar hij ziet verantwoordelijkheid voor de parlementaire democratie om de bedreigingen van die “vrije” economie in te dammen.

MACHTIGE MENSEN

Meer, Meer, Meer. Het vermogen van de vijf rijkste personen ter wereld kan van dag tot dag in waarde veranderen met miljarden dollars tegelijk. Maar per saldo groeien de vermogens van de rijksten elk jaar en het houdt niet op. Als bijvoorbeeld Elon Musk zijn best doet de komende jaren, geven zijn aandeelhouders – die zich gedragen als puberale fans met Musk als hun idool, kijk maar naar de eerste dertig seconden van dit filmpje

 – hem een bonus van 1000 miljard dollar; dus eenzelfde bedrag als wat een miljoen kersverse miljonairs met al dan niet veel bloed, zweet en tranen bij elkaar hebben vergaard.

Musk is een man van ideeën en de gave om die om te zetten in de realiteit. De Tesla is gedurende lange tijd het meest eigentijdse auto-ontwerp geweest en het duurde jaren voordat concurrenten even ver waren. Gedurende een aantal jaren had hij feitelijk een Monopolie. Nog gekker werd het toen hij als eerste op commerciële basis raketten ging maken én exploiteren, ook daarin enige tijd monopolist. Maar zijn idee om de Mens Multi-planetair te maken door een kolonie op Mars te stichten moest hij deze maand opgeven. Het zou wel veertig jaar duren voordat dat gerealiseerd zou kunnen worden en ik denk dat hij ook nog wat heeft zitten rekenen. Maar het belangrijkste, zo heb ik begrepen, is de opkomst van de rakettenwinkel van Jeff Bezos, die commerciële vluchten naar de Maan gaat organiseren om vanuit de maan allerlei satellieten te kunnen afschieten, waaraan blijkbaar behoefte is. Musk gaat nu dus op raketgebied ook ook niet verder dan de maan. Hij heeft in die markt nu geen monopolie meer (totdat hij de tent van Bezos opkoopt van die 1000 miljard bijvoorbeeld).

En dan hebben we nog de Media-jongens met de “big tech” van onder meer Microsoft en de “big data” van Meta. Die hebben een grote invloed op de publieke opinie en hebben, net als alle andere machtige mannen, zoals de olieboeren, baat bij het kunnen werken zonder beperkende regels. In de VS krijgen zij nu een grote ruimte en beïnvloeden zij, misschien wel wereldwijd, het denken over wat prioriteit moet hebben. En de concentratie van Macht neemt alleen maar toe door de concentratie van vermogen. Ik heb me ook al een tijd lang verbaasd over het feit dat zelfs betaalmiddelen  zomaar gemaakt kunnen worden en op de markt kunnen worden gebracht. Ik heb het gevoel dat daarin iets niet klopt.

Mao Tse Tung (Mao Zedong) is al een tijdje dood. Hij zei: “politieke macht komt uit de loop van een geweer”  5).  Misschien moeten we er nu van maken: “politieke macht komt uit de zakken van de economisch machtigsten”.

MEMO (“TO DO”)

Het onderwerp van vandaag heeft bij mij nog veel vragen opgeroepen, zoals de volgende.

Millennials over de hele wereld zullen niet meteen reageren als geroepen wordt (zoals Marx deed): “Proletariërs aller landen, verenigt u”. Zouden ze misschien eerder denken dat ze, als onderdeel van het marktgebeuren, ieder een eigen Merk zijn en dat ze allemaal, met “de beste versie van zichzelf”, de hoogste waarde willen creëren in het mondiale proces van het voor de mede-aardbewoners leveren van goederen en diensten?  

Ik liep ook tegen de vraag aan in welke mate de vervreemding die Marx beschrijft ook met de huidige inrichting van ons totale productieproces voorkomt. Wie beslist er eigenlijk over hoe we dat met elkaar doen? En is er alleen maar meedogenloosheid in dat economische gebeuren, zoals in het oerwoud, of is er ook ruimte voor compassie en mededogen?

Dus: later meer daarover.

(Nagekomen: een reactie die ik via mijn privémail ontving: “M: Machiavelli schreef al in 1515 hoe je Macht kunt verwerven of behouden zonder Moraal door Manipulatie en Misleiding)

___________________________

1. Arthur Japin. De zwarte met het witte hart. 2008. Uitgeverij de Arbeiderspers B.V.
2. Karl Marx. Das Kapital. Kritik der politischen Oekonomie. 1867; NB de meeste mensen die dit onder een artikel als bron vermelden hebben het boek van meer dan 800 pagina’s niet gelezen, dat geldt ook voor mij; Wikipedia heeft veel te bieden.
3. Herbert Marcuse. One-Dimensional Man. 1964; zie de opmerking hierboven onder 3)
4. Jan Terlouw in de Volkskrant van 16 mei 2020
5. Uit het “Rode Boekje”, officieel: Citaten van Mao Zedong, dat alle Chinezen in de tijd van de Culturele Revolutie 1966 -1970 bij zich moesten hebben en kennen.

Afbeelding Marx: pexels; fotograaf Cristian Salinas Cisternas

Afbeelding Musk: uit Youtube video “Elon Musk brutally honest…” dd Jan 22 januari 2026

O O O O O O O O O O O O

Reacties zijn van harte welkom; openbare reacties kun je hieronder plaatsen; privé-reacties naar Jan kun je sturen naar koetjwm@gmail.com.

Op http://dewereldenvanjan.blog kun je je aanmelden voor toezending van nieuwe berichten, je kunt ook een mailtje naar koetjwm@gmail.com sturen. Op http://dewereldenvanjan.blog kun je ook alle voorgaande berichten bekijken.

Berichten die je leuk vindt kun je uiteraard gewoon doorsturen naar familie, vrienden en kennissen.