Over spiegelen en inleven   

Je ligt in de wieg, je ligt lekker te pruttelen, geluidjes te maken, je trappelt een beetje met je beentjes en stopt wat in je mond, bijvoorbeeld je handjes. Af en toe komt er een gezicht in de richting van je hoofd en als je lacht doet die ander dat na. Dat heb je al snel in de gaten en je neemt dat ook zelf over. Het grote imiteren, de na-aperij, dat een belangrijke factor vormt in het leven, is dan begonnen. Het imiteren gaat nog beter vanaf het moment dat je jezelf herkent in de spiegel; dat geldt voor apen en voor mensen. Op een leeftijd van 2 jaar kunnen kinderen zich al in de spiegel herkennen. En hiermee wordt ook de basis gelegd voor het onderscheid tussen het ik en de ander.   

Het spiegelende brein 

In een mooi boek over spiegelneuronen 1) vertelt  Marco Iacoboni hoe collega-onderzoekers in het Italiaanse Parma erachter kwamen dat er iets als spiegelneuronen bestonden. Zoals vaker het geval in de geschiedenis was het ook hier het toeval dat de wetenschap heeft geholpen. Er werd hersenonderzoek gedaan bij apen waarbij onderzocht werd welke hersengebieden actief werden bij bepaalde activiteiten van de apen. Zo lichtten bepaalde cellen duidelijk op als een aap naar eten greep.   

Eén van de onderzoekers gebruikte een keer zijn lunch in de nabijheid van een aap die nog op de meetapparatuur was aangesloten. De aap zat onbeweeglijk, maar de apparatuur gaf aan dat er grote activiteit was in het hersengebied dat de motorische aansturing regelt van het grijpen.  De aap had dus gezien dat de onderzoeker met zijn handen zijn eten oppakte en het lichaam van de aap reageerde daarop alsof hij zelf ook eten oppakte. Conclusie was dat er neuronen moeten zijn die visuele signalen opvangen maar tegelijkertijd ook motorische processen aansturen: spiegelneuronen dus.  Dus: zien eten doet eten, of het lichaam doet alsof.   

Inleven door imiteren 

Het gebeurt me wel eens, bijvoorbeeld als ik aan de bar sta te praten, dat ik opeens merk dat ik in precies dezelfde houding sta als mijn gesprekspartner. En je zult misschien ook wel eens gemerkt hebben dat als je een droevig verhaal vertelt, de ander dan ook vaak een droevige uitdrukking op zijn of haar gezicht krijgt. Dat is een bekend fenomeen. Mensen spiegelen elkaar in houding en gezichtsuitdrukking en daarmee komen ze beiden in dezelfde gevoelssfeer.  

Edgar Allen Poe wist dat al, want in zijn De Gestolen Brief uit 1844 zegt de hoofdpersoon C. August Dupin: “Als ik wil achterhalen hoe wijs, of hoe dom, of hoe goed, of hoe slecht iemand is, plooi ik mijn gelaatsuitdrukking zo nauwkeurig mogelijk in overeenstemming met de zijne en wacht dan af om te zien welke gedachten en gevoelens opkomen in mijn hoofd en dan is het alsof ik als het ware aansluit bij of beantwoord aan die uitdrukking.”  

Emoties overbrengen 

Sommige mensen weten heel goed dat emoties kunnen worden overgebracht, dus eigenlijk letterlijk overgaan op een ander. Dat geldt voor musici en voor cheerleaders, maar ook voor sprekers. Volksmenners als Hitler en Mussolini deden op een uitermate emotionele toon hun verhaal, daarbij ervoor zorgend  dat er eerst een angstgevoel wordt opgeroepen, waarna de woede wordt opgestookt die energie genereert om volksmassa’s in beweging te brengen.

Overigens worden ook nu in elke cursus spreekvaardigheid de drie elementen van een goede rede besproken die Socrates al benoemde: het wekken van vertrouwen in de spreker en wat hij te berde brengt (Ethos), een verhaal dat logisch in elkaar zit (Logos) én het oproepen van emoties die uiteindelijk mensen beroeren of in beweging brengen. En elke succesvolle politicus en manager maakt er, al dan niet bewust, gebruik van. Churchill, Marten Luther King en Nelson Mandela worden vaak genoemd als behorend tot de beste sprekers ooit. In de Nederlandse politiek is Geert Wilders iemand die deze techniek goed beheerst.   

Lachen om home videos 

Ik krijg soms een zogenaamd grappig filmpje toegestuurd in de sfeer van Lachen om Home Videos, maar vaak moet ik niet lachen. Telkens als iemand in het water springt dat echter van een dikke laag ijs blijkt te zijn voorzien,  

of als de klusser bij een kleine dakreparatie met dakgoot en al naar beneden valt,  

of als argeloze toeschouwers golfballen en golfsticks tegen hun hoofd aan krijgen,  

of de berijder van de spiksplinternieuwe motor op zijn eerste ritje de motor niet onder controle krijgt en afgeworpen wordt als van een ongetemd paard,  

of als de tak hoog in de boom die iemand aan het doorzagen is uiteindelijk ook de tak blijkt te zijn waar hij zelf op staat,   

of als vader met dochtertje voorop met hun slee van de helling afglijden en een steeds hogere snelheid krijgen en zij de enige boom die op die besneeuwde helling staat niet weten te ontwijken,  

dan krijg ik pijn in mijn kruis; zelfs als ik dit nu zo opschrijf.

Signaal 

De emotie van de een wordt gevoeld door de ander. Met het spiegelen is de basis gelegd voor inleving en dat draagt bij aan het goed functioneren van groepen. Emoties hebben dus een functie voor degene die iets overkomt, maar het is ook een signaal en heeft daarmee dus ook een sociale functie.

De slachtoffers die de hoofdrol spelen in de “grappige” home-videos hebben er echter niets aan dat miljoenen mensen de filmpjes zien en een signaal krijgen, we kunnen hun absoluut niet meer helpen. En ik krijg er dus pijntjes van. Ik heb besloten er niet meer naar te kijken.

NB. Gisteren zag ik – toch – een paar fragmenten uit de uitzending 50 Jaar Te land, ter Zee en in de Lucht. Daar zaten natuurlijk ook een aantal situaties in waarbij mensen zich lelijk bezeerd moeten hebben. De commentatoren waren het er over eens dat een belangrijke succesfactor voor deze uitzending leedvermaak was. Ik vermoed dat veel kijkers dat leed, zoals ik, fysiek wel ervaren kunnen hebben, maar dat dat werd gecompenseerd door het plezier. Leedvermaak treedt volgens de wetenschap op als men het leed van de betrokkene rechtvaardig vindt, maar ook als de kijker zichzelf door die situatie beter gaat voelen dan het slachtoffer op TV, waarbij dan mee kan spelen dat het in deze TV-uitzending een zelf gewild slachtofferschap is.

O O O O O O O

1) Marco Iacoboni. Het spiegelende brein.

Illustratie: Johan Leo Koet

Vind je deze berichten leuk, aarzel dan niet anderen er op te wijzen: op de website http://www.dewereldenvanjan.blog kan iedereen zich aanmelden door zijn mailadres daar achter te laten

Op http://www.dewereldenvanjan.blog vind je ook alle eerder verschenen berichten

Reacties zijn van harte welkom; openbare reacties kun je hieronder plaatsen; reacties naar Jan kun je sturen naar koetjwm@gmail.com